{"id":1312,"date":"2017-11-22T13:18:23","date_gmt":"2017-11-22T13:18:23","guid":{"rendered":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/?p=1312"},"modified":"2017-11-22T13:18:42","modified_gmt":"2017-11-22T13:18:42","slug":"koscioly-protestanckie-w-lesznie-i-smiglu","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/?p=1312","title":{"rendered":"Ko\u015bcio\u0142y protestanckie w Lesznie i \u015amiglu"},"content":{"rendered":"<p>Ma\u0142gorzata Gniazdowska<br \/>\nMuzeum Okr\u0119gowe w Lesznie<br \/>\n<strong>Ko\u015bcio\u0142y protestanckie w Lesznie i \u015amiglu oraz ich wyposa\u017cenie<\/strong><br \/>\n<strong>jako fundacje szlacheckie i mieszcza\u0144skie<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Na tereny pogranicza wielkopolsko-\u015bl\u0105skiego zwiastuni ruch\u00f3w reformacyjnych docierali ju\u017c w po\u0142owie XVI wieku. W\u0119drowni kaznodzieje, pochodz\u0105cy z Czech, \u015al\u0105ska lub te\u017c z Niemiec, pojawiali si\u0119 zar\u00f3wno w miastach jak i na dworach szlacheckich. Wielu w\u0142a\u015bcicieli wsi i miast osadza\u0142o tych duchownych w parafiach na terenie swojej w\u0142asno\u015bci. Nowe wsp\u00f3lnoty wyznaniowe mog\u0142y istnie\u0107 przede wszystkim za spraw\u0105 opieki szlacheckich patron\u00f3w. To oni wydawali przywileje zezwalaj\u0105ce na istnienie wsp\u00f3lnoty czy budowanie ko\u015bcio\u0142a oraz budynk\u00f3w przynale\u017c\u0105cych do parafii. Jednak codzienn\u0105 egzystencj\u0119 zapewniali w ogromnej cz\u0119\u015bci pozostali cz\u0142onkowie wsp\u00f3lnoty: mieszczanie i przedstawiciele rod\u00f3w szlacheckich. Materialnym \u015bwiadectwem tych dzia\u0142a\u0144 w Lesznie i \u015amiglu s\u0105 ko\u015bcio\u0142y oraz przedmioty stanowi\u0105ce niegdy\u015b ich wyposa\u017cenie.<br \/>\nZgodnie z zobowi\u0105zuj\u0105cymi zasadami wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142\u00f3w braci czeskich powinno by\u0107 skromne. Najwa\u017cniejszymi elementami wyposa\u017cenia by\u0142y kazalnica, \u0142awki, st\u00f3\u0142 nakryty suknem. Stoj\u0105ce na nim \u015bwieczniki nie pe\u0142ni\u0142y funkcji liturgicznej. Naczynia do Wieczerzy Pa\u0144skiej: kielichy, cyboria, pateny, pocz\u0105tkowo drewniane lub cynowe, z czasem zast\u0119powane by\u0142y srebrnymi czy nawet z\u0142otymi . W ko\u015bcio\u0142ach tych, ze wzgl\u0119du na doktryn\u0119, nie umieszczano obraz\u00f3w religijnych ani wizerunku krzy\u017ca. Znacznie bogatsze by\u0142y wn\u0119trza ko\u015bcio\u0142\u00f3w lutera\u0144skich. Przy \u015bcianie wschodniej \u015bwi\u0105tyni umieszczano o\u0142tarz, zdobiony z regu\u0142y obrazami przedstawiaj\u0105cymi Ostatni\u0105 Wieczerz\u0119, Ukrzy\u017cowanie, Zmartwychwstanie . W pobli\u017cu lokowano chrzcielnic\u0119, a przy \u015brodkowym filarze nawy ambon\u0119. Wiele wn\u0119trz zdobi\u0142y malarskie przedstawienia scen biblijnych, opatrzone stosownymi inskrypcjami. By\u0142o to zgodne z funkcj\u0105 dydaktyczn\u0105, jak\u0105 sztuce przypisywa\u0142 Marcin Luter .<br \/>\nLeszczy\u0144scy ju\u017c od lat 60. XVI stulecia nale\u017celi do wsp\u00f3lnoty braci czeskich. Z inicjatywy Rafa\u0142a V Leszczy\u0144skiego katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Miko\u0142aja zosta\u0142 przekazany Jednocie braterskiej i u\u017cytkowany by\u0142 przez ni\u0105 a\u017c do 1654 roku. W oparciu o ustaw\u0119 sejmu konwokacyjnego w Warszawie z 1632 roku, kt\u00f3ra zezwala\u0142a dysydentom na odprawianie nabo\u017ce\u0144stw tylko w wybudowanych w\u0142asnych ko\u015bcio\u0142ach a nakazywa\u0142a zwrot ko\u015bcio\u0142\u00f3w b\u0119d\u0105cych dawnymi fundacjami katolickimi starania o odzyskanie leszczy\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni podj\u0105\u0142 biskup Andrzej Szo\u0142drski i kontynuowa\u0142 je biskup Kazimierz Florian Czartoryski. Ten ostatni wezwa\u0142 Bogus\u0142awa I Leszczy\u0144skiego przed trybuna\u0142 koronny w Piotrkowie i uzyska\u0142 wyrok nakazuj\u0105cy zwrot ko\u015bcio\u0142a. Parafia reformowana, bo tak\u0105 by\u0142a wsp\u00f3lnota leszczy\u0144ska od lat 30. XVII wieku , zmuszona zosta\u0142a do oddania budynku wraz ca\u0142ym jego uposa\u017ceniem. W\u0142a\u015bciciel miasta uzyska\u0142 jednak od biskupa pozwolenie na u\u017cytkowanie ko\u015bcio\u0142a farnego przez protestant\u00f3w do czasu wybudowania w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. 16 wrze\u015bnia 1652 Bogus\u0142aw Leszczy\u0144ski wyda\u0142 przywilej, moc\u0105 kt\u00f3rego zezwala\u0142 parafii reformowanej na wybudowanie nowej \u015bwi\u0105tyni murowanej z wie\u017c\u0105 zaopatrzon\u0105 w dzwony. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 powsta\u0107 na gruncie zakupionym za pieni\u0105dze parafii od mieszczanina leszczy\u0144skiego, Georga Adelta, jego spadkobierc\u00f3w oraz s\u0105siad\u00f3w. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni mia\u0142y stan\u0105\u0107 domy s\u0142u\u017c\u0105ce parafii: plebania oraz dom dla s\u0142u\u017cby ko\u015bcielnej. Jednocze\u015bnie potwierdzono dotychczasowe zezwolenia na sprawowanie nabo\u017ce\u0144stw, g\u0142oszenie kaza\u0144, udzielanie sakrament\u00f3w, b\u0142ogos\u0142awienie ma\u0142\u017ce\u0144stw oraz urz\u0105dzanie pogrzeb\u00f3w ze \u015bpiewem i biciem w dzwony. Na budowniczego powo\u0142ano leszczynianina Marcina Woid\u0119 .<br \/>\nPodobnie rzecz si\u0119 mia\u0142a z drug\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 protestanck\u0105 \u2013 luteranami, kt\u00f3rzy zacz\u0119li przybywa\u0107 do Leszna w 1629 roku z pobliskiej G\u00f3ry, po\u0142o\u017conej po \u015bl\u0105skiej stronie granicy. Pozostanie w rodzinnym mie\u015bcie wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 zmiany wyznania, co nakazywa\u0142 dekret z 23 grudnia 1628 roku. Szacuje si\u0119, i\u017c do 1631 roku przyby\u0142o do Leszna od 2 do 3 tysi\u0119cy wyznawc\u00f3w konfesji augsburskiej . Pocz\u0105tkowo luteranie sprawowali swoje nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele nale\u017c\u0105cym do braci czeskich. Jednak ci\u0105gle zwi\u0119kszaj\u0105ca si\u0119 liczba ewangelik\u00f3w augsburskich oraz r\u00f3\u017cnice doktrynalne spowodowa\u0142y, i\u017c taki stan rzeczy nie m\u00f3g\u0142 trwa\u0107 d\u0142ugo. W 1633 roku, 4 listopada, Rafa\u0142 VII Leszczy\u0144ski wyda\u0142 przywilej, w kt\u00f3rym zapewnia\u0142 cz\u0142onkom Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego wolno\u015b\u0107 religijn\u0105 oraz zezwala\u0142 na wybudowanie \u015bwi\u0105tyni . Jednocze\u015bnie podarowa\u0142 luteranom na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a, plebani oraz domu dzwonnika plac o d\u0142ugo\u015bci 156 i szeroko\u015bci 95 \u0142okci, przy nowo wytyczonym Rynku Ko\u015bcielnym. To wydarzenie by\u0142o pierwszym wa\u017cnym aktem w d\u0142ugiej, ponad czterechsetletniej historii ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3remu luteranie nadali imi\u0119 Krzy\u017ca na upami\u0119tnienie \u015bwi\u0105tyni pozostawionej w G\u00f3rze.<br \/>\nPrzywileje te, dotycz\u0105ce zar\u00f3wno wsp\u00f3lnoty braci czeskich jak i luteran\u00f3w, potwierdzane by\u0142y przez kolejnych w\u0142a\u015bcicieli miasta. Sytuacja nie uleg\u0142a zmianie nawet wtedy, gdy Bogus\u0142aw I Leszczy\u0144ski, prawdopodobnie ze wzgl\u0119d\u00f3w koniunkturalnych, przeszed\u0142 na katolicyzm. Co wi\u0119cej, gdy w\u0142a\u015bcicielem miasta zosta\u0142 Bogus\u0142aw II, biskup \u0142ucki, fundator nowego ko\u015bcio\u0142a pw. \u015bw. Miko\u0142aja, pozytywne nastawienie do protestant\u00f3w nie zmieni\u0142o si\u0119.<br \/>\nWybudowanie obu \u015bwi\u0105ty\u0144 wymaga\u0142o wysi\u0142ku finansowego ze strony wszystkich cz\u0142onk\u00f3w parafii. W przypadku ko\u015bcio\u0142a braci czeskich z czas\u00f3w budowy nie przetrwa\u0142a \u017cadna dokumentacja dotycz\u0105ca zbi\u00f3rek pieni\u0119\u017cnych czy fundacji. Zosta\u0142y one najprawdopodobniej zniszczone podczas po\u017caru miasta 29 kwietnia 1656 roku, kiedy tak\u017ce sp\u0142on\u0105\u0142 niepo\u015bwi\u0119cony jeszcze ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii reformowanej. Rozpatruj\u0105c problem fundacji i zbi\u00f3rek pieni\u0119\u017cnych nale\u017cy tak\u017ce pami\u0119ta\u0107, i\u017c parafia by\u0142a wsp\u00f3lnot\u0105 gromadz\u0105c\u0105 zar\u00f3wno mieszczan leszczy\u0144skich jak i okoliczn\u0105 szlacht\u0119 i prawdopodobnie wszyscy \u0142o\u017cyli na rzecz budowy \u015bwi\u0105tyni. Najstarszym dokumentem pochodz\u0105cym przypuszczalnie z po\u0142owy XVII wieku jest akt zawieraj\u0105cy zestawienie wydatk\u00f3w na budow\u0119 dachu ko\u015bcio\u0142a . Niestety nie jest on datowany, a figuruj\u0105ce w nim znane osoby \u017cy\u0142y zar\u00f3wno w czasie budowy \u015bwi\u0105tyni, jak i podczas jej odbudowy po po\u017carze miasta 1656 roku. Pr\u00f3cz zestawienia wyp\u0142at za prac\u0119 majstrom budowlanym oraz ich pomocnikom i koszt\u00f3w zakupu we Wroc\u0142awiu gwo\u017adzi do gont\u00f3w dokument ten zawiera list\u0119 ofiarodawc\u00f3w na odlanie dzwonu dla ko\u015bcio\u0142a. W\u015br\u00f3d 48 nazwisk os\u00f3b, kt\u00f3re wp\u0142aci\u0142y pieni\u0105dze na ten cel, znale\u017ali si\u0119 mi\u0119dzy innymi mieszczanie, m.in. Dawid Laube , piastuj\u0105cy funkcj\u0119 burmistrza w latach 60. i 70. XVII wieku, wytw\u00f3rcy prochu Martin i Andreas Zugeh\u00f6rowie, Peter Woide \u2013 sekretarz kr\u00f3lewski, scholarcha i cz\u0142onek rady parafialnej, z\u0142otnik Samuel Tschepe, Johann Caspar Melich \u2013 cz\u0142onek rady miasta, a tak\u017ce nieznanej profesji: David Kosner, Nicodemus Meltzner, David Lamprecht. Przy \u017cadnym z wymienionych wy\u017cej nazwisk nie podano tytu\u0142u czy profesji, w zwi\u0105zku z tym brak i tej wskaz\u00f3wki, pozwalaj\u0105cej datowa\u0107 dokument. Przedmiotem zbi\u00f3rki by\u0142y zar\u00f3wno got\u00f3wka jak i przedmioty metalowe. Micha\u0142 Vetter junior podarowa\u0142 ma\u0142y dzwonek mosi\u0119\u017cny, Hans Stiller dwa cynowe talerze, David Biberstein dwa miedziane \u015bwieczniki, a Christian Grad cynowy p\u00f3\u0142misek.<br \/>\nW wyniku stara\u0144 cz\u0142onk\u00f3w zboru wzniesiono budowl\u0119 jednoprzestrzenn\u0105, salow\u0105 o wielobocznie zamkni\u0119tym, oszkarpowanym prezbiterium. Od strony zachodniej umieszczono wie\u017c\u0119 o kwadratowej podstawie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w swej zewn\u0119trznej formie nawi\u0105zywa\u0142 do tradycji gotyckich. By\u0142a to prawdopodobnie \u015bwiadoma manifestacja przeciw lansowanej przez kontrreformacj\u0119 architekturze barokowej , jak r\u00f3wnie\u017c zaznaczenie kilkuwiekowej tradycji religijnej braci czeskich. Podkre\u015blali oni cz\u0119sto, i\u017c wywodz\u0105 si\u0119 z ruchu husyckiego . Podobna zale\u017cno\u015b\u0107 bry\u0142 ko\u015bcio\u0142\u00f3w od tradycji \u015bredniowiecznej zauwa\u017cana by\u0142a tak\u017ce na \u015al\u0105sku . Ukszta\u0142towanie wn\u0119trza, podkre\u015blaj\u0105ce jedno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnoty parafialnej by\u0142o zgodne z duchem reformacji.<br \/>\nZ ko\u0144ca lat 60. XVII wieku zachowa\u0142y si\u0119 protokolarze z przeprowadzonych zbi\u00f3rek w\u015br\u00f3d parafian oraz spisy wydatk\u00f3w na odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a po po\u017carze 1656 roku oraz wie\u017cy. Z zachowanego dokumentu pochodz\u0105cego z 1667 roku wynika, i\u017c comiesi\u0119czne zbi\u00f3rki w\u015br\u00f3d parafian prowadzili mieszczanie Georg Michael oraz Martin Biberstein. Na list\u0119 wpisywano nazwiska ofiarodawc\u00f3w oraz wysoko\u015b\u0107 wp\u0142aty. Na samym pocz\u0105tku omawianego wpisu znalaz\u0142 si\u0119 najhojniejszy ofiarodawca: Friedrich Jagkwitz \u2013 ciastkarz, asesor s\u0105dowy, cz\u0142onek rady miasta i rady parafialnej, kt\u00f3ry przekaza\u0142 sum\u0119 30 talar\u00f3w. 10 talar\u00f3w ofiarowa\u0142 inny cz\u0142onek rady parafialnej, radny miejski Martin B\u00e4hr . Pozosta\u0142e wp\u0142aty wynosi\u0142y od 1 do 3 talar\u00f3w. W\u015br\u00f3d ofiarodawc\u00f3w znale\u017ali si\u0119 senior Adam Samuel Hartmann, Andreas Zugeh\u00f6r i doktor Neomenius. W lipcu wp\u0142yn\u0119\u0142a najwi\u0119ksza wp\u0142ata, w wysoko\u015bci 100 talar\u00f3w od szlacheckiego cz\u0142onka wsp\u00f3lnoty o nazwisku Z\u0142otnicki. To prawdopodobnie Albert Z\u0142otnicki, ojciec podstolego Aleksandra Z\u0142otnickiego .<br \/>\nPo\u017car miasta w 1707 roku strawi\u0142 dach i wypali\u0142 wn\u0119trze \u015bwi\u0105tyni. Przed rozpocz\u0119ciem odbudowy w\u0142adze zboru zorganizowa\u0142y zbi\u00f3rk\u0119 \u015brodk\u00f3w na terenie Polski i poza granicami. Na kolekty w\u015br\u00f3d protestanckich mieszka\u0144c\u00f3w Europy wyruszyli delegowani przez parafi\u0119: duchowny Samuel Arnold oraz Dawid Klose. Tak\u017ce mieszka\u0144cy Leszna wspomagali odbudow\u0119 i fundowali nowe elementy niezb\u0119dnego wyposa\u017cenia, jak np. siostry Catharina i Rosina Seidel z domu K\u00fchn, kt\u00f3re w 1710 roku ufundowa\u0142y niewielki dzwon, odlany w warsztacie Sebastiana i Sigmunda Goetz\u00f3w we Wroc\u0142awiu. Po odbudowie forma architektoniczna \u015bwi\u0105tyni nie uleg\u0142a zmianie. W 1714 roku salowe wn\u0119trze nakryto pozornym sklepieniem kolebkowym. W jego centrum umieszczono plafon, a na sp\u0142ywach sklepienia znalaz\u0142y miejsce cztery kartusze w obramieniach z li\u015bci akantu, girland kwiat\u00f3w, owoc\u00f3w oraz palmet. Wewn\u0105trz ka\u017cdego z nich znalaz\u0142o si\u0119 przedstawienie emblematyczne. Malowid\u0142o z centralnego plafonu, obecnie nieistniej\u0105ce, przedstawia\u0142o dom na skale, nad kt\u00f3rym w banderoli umieszczono inskrypcj\u0119 In aeternum non commovebitur . W kartuszu wschodnim umieszczono hebrajskie litery JHWH wpisane w b\u0142\u0119kitny tr\u00f3jk\u0105t otoczony z\u0142otymi promieniami. Emblemat w po\u0142udniowym polu przedstawia kwiaty podlewane r\u0119k\u0105 wynurzaj\u0105c\u0105 si\u0119 z chmur. Towarzysz\u0105ca inskrypcja brzmi A Deo incrementum. 1 Kor III. Zachodni kartusz wype\u0142niony jest wizerunkiem dorodnej palmy i napisem Iustus ut palma virescet. W ostatnim z p\u00f3l, od strony p\u00f3\u0142nocnej ko\u015bcio\u0142a, umieszczono przedstawienie Arki Noego i nadlatuj\u0105c\u0105 go\u0142\u0119bic\u0119 z ga\u0142\u0105zk\u0105 oliwn\u0105 w dziobie. Malowid\u0142u towarzyszy inskrypcja Luctor et emergo! Gen: VII. Tre\u015b\u0107 wszystkich tych malowide\u0142 wskazuje na Boga, jako \u017ar\u00f3d\u0142o nadziei w\u015br\u00f3d niebezpiecze\u0144stw, si\u0142y, a tak\u017ce sprawcy wszelkiego rozwoju. Przy p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a zbudowano jednopi\u0119trowe empory. O dacie ich budowy \u015bwiadczy napis zachowany na belce: Anno 1708 den 2 Januarij. Prawdopodobnie inskrypcja ta odnosi si\u0119 do pocz\u0105tku prac przy odbudowie empor . Wszelkie prace budowlane uko\u0144czono w 1716 roku. Rok p\u00f3\u017aniej podczas wizytacji zarz\u0105dzonej przez biskupa pozna\u0144skiego, Krzysztofa Szembeka, w protokole zanotowano: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 kalwi\u0144ski za\u015b, maj\u0105cy stare \u015bciany, pokryty jest nowym dachem, wewn\u0105trz ozdobiony nowym sufitem, drewnianymi ch\u00f3rami i organami\u201d .<br \/>\nKolejne dwa po\u017cary, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142y miasto w XVIII wieku na szcz\u0119\u015bcie nie uszkodzi\u0142y ko\u015bcio\u0142a, tak wi\u0119c w niezmienionej formie przetrwa\u0142 do pocz\u0105tk\u00f3w XIX wieku . U schy\u0142ku XIX stulecia, w 1898 roku, wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a pomalowano. Na zachowanej ikonografii wn\u0119trza z pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku widoczna jest te\u017c polichromia.<br \/>\nDawne XVII- i XVIII-wieczne wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142o si\u0119 tylko fragmentarycznie. Po dzi\u015b dzie\u0144 w ko\u015bciele stoi ambona ufundowana przez Aleksandra \u017bychli\u0144skiego, podstolego sochaczewskiego. W li\u015bcie datowanym na 7 kwietnia 1718 roku, a skierowanym do niejakiego pana Klausa w Lesznie pisa\u0142: \u201euni\u017cenie prosz\u0119 tyle fatygi sobie wzi\u0105\u0107 z podstaro\u015bcim moim, z kowalem si\u0119 zgodzi\u0107, \u017ceby ta ambona na \u015awi\u0119ta koniecznie sta\u0142a\u201d . Zamo\u017cny kolator podarowa\u0142 swojemu ko\u015bcio\u0142owi parafialnemu wspania\u0142e dzie\u0142o. Kosz ambony zdobi\u0105 rze\u017abione li\u015bcie akantu, owoce winoro\u015bli i fig. Zaplecek tworzy rozci\u0105gni\u0119ta draperia zwie\u0144czona ob\u0142okami z r\u0119k\u0105 Boga trzymaj\u0105c\u0105 ksi\u0119g\u0119 S\u0142owa Bo\u017cego. A\u017curowe zwie\u0144czenie ambony pierwotnie zdobi\u0142y herby Aleksandra \u017bychli\u0144skiego i jego \u017cony Joanny Eleonory z Salisz\u00f3w.<br \/>\nO bogactwie dawnego wyposa\u017cenia \u015bwi\u0105tyni \u015bwiadcz\u0105 trzy spisy wykonane w XVIII wieku. Pierwsze takie zestawienie sporz\u0105dzi\u0142 20 marca 1732 roku dzwonnik Johann Opitz, a podpisa\u0142 Christian Sitkowski . Wszystkie przedmioty podzielono na kategorie uwzgl\u0119dniaj\u0105ce materia\u0142y, z jakich je wytworzono. Pierwsz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0142y argentaria wykonane ze srebra, nast\u0119pnie uwzgl\u0119dniono przedmioty z mosi\u0105dzu i cyny, a na koniec r\u00f3\u017cnego rodzaju tkaniny. W\u015br\u00f3d 24 przedmiot\u00f3w ze srebra znajdowa\u0142y si\u0119 kielichy, dzbany, cyboria oraz talerzyki do prywatnej komunii. Spisuj\u0105c je zaznaczano, czy naczynie jest poz\u0142acane oraz wymieniano cechy charakterystyczne takie jak: naniesiona data, inskrypcja fundacyjna a tak\u017ce spos\u00f3b zdobienia i wmontowane drogie kamienie. Pokryw\u0119 du\u017cego srebrnego dzbana dekorowa\u0142 medal z 1548 roku. Jeden z poz\u0142acanych kielich\u00f3w ozdobiono granatami i per\u0142ami, inny czeskimi diamentami. Srebrne cyborium poz\u0142acane na brzegach, s\u0142u\u017c\u0105ce do prywatnej komunii nosi\u0142o dat\u0119 1611. Dwa inne cyboria zdobi\u0142y daty: 1645 i 1671. Tylko na trzech naczyniach umieszczono inskrypcje. Poz\u0142acane cyborium ozdobiono napisem Deo Sacrum. Na spodzie jednego z poz\u0142acanych dzban\u00f3w umieszczono inskrypcj\u0119: Der Evangel Revorm Deuts Gemein zu Lissa In Grosspolen 1688 oraz Andencken von den Bregischen Glaubens Genossen 1694. Wygrawerowany napis odnosi\u0142 si\u0119 do fundacji wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w z Brzegu, kt\u00f3rzy sfinansowali wykonanie dzbana u leszczy\u0144skiego z\u0142otnika Georga Scholtza. Mamy tu do czynienia ze zbiorow\u0105 fundacj\u0105 niedawnych mieszka\u0144c\u00f3w Leszna, kt\u00f3rzy po potopie szwedzkim osiedli w Brzegu . Oba wymienione powy\u017cej naczynia zachowa\u0142y si\u0119 po dzi\u015b dzie\u0144 i s\u0105 przechowywane w leszczy\u0144skim muzeum . Pr\u00f3cz tego w zbiorach tej instytucji znajduj\u0105 si\u0119 dwa kielichy wymieniane w spisie z 1732 roku. Pod numerem pi\u0105tym wymieniono poz\u0142acany kielich zdobiony czeskimi diamentami. Na stopie tego\u017c naczynia umieszczono sceny z dzieci\u0144stwa Chrystusa . Drugi z kielich\u00f3w spisany pod numerem 16, poz\u0142acany o czaszy zdobionej emali\u0105, posiada na stopie plakiet\u0119 z wizerunkiem Baranka paschalnego \u2013 symbol Jednoty, oraz dat\u0119 1564 . Wed\u0142ug tradycji funkcjonuj\u0105cej w leszczy\u0144skiej parafii reformowanej przywieziony zosta\u0142 przez czeskich uchod\u017ac\u00f3w . W parafiach brackich na terenie Czech na pocz\u0105tku XVII wieku u\u017cywano od jednego do czterech kielich\u00f3w. By\u0142y to z regu\u0142y naczynia cynowe, chocia\u017c zdarza\u0142y si\u0119 srebrne, poz\u0142acane. By\u0142y to z regu\u0142y fundacje szlacheckich patron\u00f3w wsp\u00f3lnot. Takim darem mog\u0142y by\u0107 i leszczy\u0144skie kielichy .<br \/>\nW przypadku srebrnych argentari\u00f3w trzykrotnie wymieniano nazwisko darczy\u0144c\u00f3w. W dw\u00f3ch przypadkach dotyczy\u0142o to os\u00f3b stanu szlacheckiego: nieznana z imienia panna Sch\u00f6neich ufundowa\u0142a dwa \u015bwieczniki, a niejaka pani Wilkowska poz\u0142acane cyborioum. Jedyn\u0105 mieszczk\u0105 by\u0142a fundatorka srebrnego kielicha, pani Ficary (Ficari). By\u0107 mo\u017ce by\u0142a to \u017cona Georga Ficary (Ficcariusa) piastuj\u0105cego stanowisko cz\u0142onka rady miejskiej w Lesznie na prze\u0142omie XVII i XVIII wieku, a tak\u017ce b\u0119d\u0105cego cz\u0142onkiem rady parafialnej .<br \/>\nW\u015br\u00f3d przedmiot\u00f3w cynowych i mosi\u0119\u017cnych w spisie uwzgl\u0119dniono trzy wisz\u0105ce w ko\u015bciele \u017cyrandole, cztery cynowe dzbany, mis\u0119 chrzcieln\u0105 oraz dwa talerze. Wiadomo, i\u017c jeden z \u017cyrandoli, zwie\u0144czony figurk\u0105 m\u0119\u017cczyzny dosiadaj\u0105cego or\u0142a zosta\u0142 ufundowany w 1702 roku przez dw\u00f3ch mieszka\u0144c\u00f3w Wroc\u0142awia: Benjamina Pantzera i Aleksandra Jonstona. Ten ostatni by\u0142 wnukiem leszczy\u0144skiego polihistora, nadwornego lekarza Bogus\u0142awa I Leszczy\u0144skiego, Jana Jonstona . Pierwotnie \u015bwiecznik ten wisia\u0142 nad sto\u0142em do Wieczerzy Pa\u0144skiej. Obecnie \u017caden z przedmiot\u00f3w wymienianych w spisie nie istnieje.<br \/>\nKolejnym zespo\u0142em omawianym w inwentarzu z 1732 roku s\u0105 \u201enakrycia i bielizna o\u0142tarzowa\u201d. Zosta\u0142 on podzielony na dwie grupy. Pierwsza, licz\u0105ca 28 tkanin, to zbi\u00f3r b\u0119d\u0105cy w\u0142asno\u015bci\u0105 leszczy\u0144skiej parafii. Drugi, licz\u0105cy 15 pozycji, zosta\u0142 okre\u015blony jako \u201enakrycia o\u0142tarzowe, kt\u00f3re przypuszczalnie nale\u017c\u0105 do innych parafii\u201d. Zgromadzone tkaniny to zar\u00f3wno lniane obrusy obszyte koronkami jak r\u00f3wnie\u017c bogate nakrycia z r\u00f3\u017cnokolorowego jedwabiu. Zdobione by\u0142y one motywami kwiatowymi, niekiedy oblamowane z\u0142ot\u0105 koronk\u0105. W niekt\u00f3rych przypadkach zaznaczano, i\u017c obrusy s\u0105 stare i wyblak\u0142e. Pr\u00f3cz tego wymieniane s\u0105 tak\u017ce welony do nakrywania kielich\u00f3w. Ciekawym elementem, o nie do ko\u0144ca rozpoznanym przeznaczeniu, by\u0142y \u201epaski o\u0142tarzowe\u201d zdobione czerwonym i z\u0142otym haftem jedwabnym. Tego typu elementy nie s\u0105 wymieniane ani w inwentarzu ko\u015bcio\u0142a toru\u0144skiego ani w\u015br\u00f3d zachowanych do pocz\u0105tku XX wieku argentari\u00f3w wile\u0144skich . Bardzo mo\u017cliwe, i\u017c by\u0142y one upinane na brzegach obrusu lub te\u017c zdobi\u0142y balaski wok\u00f3\u0142 Sto\u0142u Pa\u0144skiego. Tylko w trzech przypadkach wymieniono osob\u0119 ofiarodawcy: ma\u0142\u017conk\u0119 nieokre\u015blonego podkomorzego, niejak\u0105 pani\u0105 Grabsk\u0105 i leszczyniank\u0119 Catharin\u0119 B\u00e4hr. By\u0107 mo\u017ce by\u0142a ona spokrewniona z Martinem B\u00e4hrem, cz\u0142onkiem rady parafialnej ko\u015bcio\u0142a reformowanego w Lesznie. Ju\u017c po zako\u0144czeniu spisu dopisano kolejne przedmioty. Na \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a (29 wrze\u015bnia) 1732 roku \u017cona Georga Friedricha Klose ofiarowa\u0142a obrus o\u0142tarzowy ozdobiony koronkami oraz srebrny kielich i paten\u0119 o \u0142\u0105cznej wadze 31 \u0142ut\u00f3w. W latach 30. XVIII wieku Klose pe\u0142ni\u0142 kilkakrotnie funkcj\u0119 asesora s\u0105dowego, by\u0142 tak\u017ce starszym cechu kupc\u00f3w . Kolejn\u0105 z ofiarodawczy\u0144 by\u0142a niejaka pani Quaiser, prawdopodobnie wdowa po leszczy\u0144skim burmistrzu. Jej darem, z\u0142o\u017conym 12 grudnia 1742 roku, by\u0142 bia\u0142y obrus obszyty koronkami. Prawdopodobnie ona, lub kto\u015b z jej rodziny, przekazali do ko\u015bcio\u0142a w czerwcu 1756 roku du\u017c\u0105 serwet\u0119 na chrzcielnic\u0119, zdobion\u0105 literami ABQ. Potwierdzonymi fundacjami szlacheckimi s\u0105 trzy antepedia: jedno z monogramami KZMB IZBB EZBS i datami 1736 i 1742 ufundowane zosta\u0142o przez Konstancj\u0119 z Miel\u0119ckich Bronikowsk\u0105 oraz jej dwie c\u00f3rki Ew\u0119 i Joann\u0119, drugie srebrne zdobione z\u0142otymi kwiatami to dar nieznanej z imienia Chlebowskiej . Trzecia tkanina, z wielkim wzorem czternastoramiennej gwiazdy, pochodzi z Turcji. Materia\u0142, z kt\u00f3rego wykonano antepedium nale\u017cy do wykonywanych w tym kraju tkanin, z kt\u00f3rych od XIV do XVIII stulecia wyrabiano reprezentacyjne tuniki tzw. hilaty, noszone przez su\u0142tana, dygnitarzy i wysokich urz\u0119dnik\u00f3w na dworze. Szaty te by\u0142y zwyczajowym prezentem wr\u0119czanym pos\u0142om obcych mocarstw. Na ziemie polskie trafia\u0142y r\u00f3wnie\u017c jako \u0142up zdobyty podczas licznych wojen toczonych w XVII stuleciu. Bywa\u0142o, i\u017c darowano je do ko\u015bcio\u0142\u00f3w, by wykona\u0107 z nich np. ornaty. Znaczenie takich dar\u00f3w podnosi\u0142 tak\u017ce fakt, i\u017c zdobyte zosta\u0142y w wyniku przewagi polskiego or\u0119\u017ca nad pot\u0119g\u0105 islamu. Podobne pochodzenie, a co za tym idzie zabarwienie emocjonalne, mo\u017ce mie\u0107 leszczy\u0144skie antepedium. By\u0107 mo\u017ce tkanin\u0119 t\u0119 przywi\u00f3z\u0142 spod Wiednia w 1683 roku Aleksander Z\u0142otnicki, cz\u0142onek polskiej parafii ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana.<br \/>\nBogate wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana fundowane przez szlacht\u0119 ale tak\u017ce i mieszczan odbiega\u0142o od pierwotnie postulowanego ub\u00f3stwa \u015bwi\u0105ty\u0144 braci czeskich. Ofiarowywane naczynia oraz tkaniny by\u0142y darem dla Boga, ale jednocze\u015bnie podkre\u015bla\u0142y znaczenie ofiarodawcy we wsp\u00f3lnocie.<\/p>\n<p>Podobnie uk\u0142ada\u0142y si\u0119 losy budowy ko\u015bcio\u0142a parafii ewangelicko-augsburskiej. Leszczy\u0144scy luteranie, mimo trud\u00f3w organizowania \u017cycia na nowo, w nied\u0142ugim czasie po otrzymaniu zezwolenia przyst\u0105pili do budowy ko\u015bcio\u0142a. 3 maja 1634 roku, w \u015bwi\u0119to Znalezienia Krzy\u017ca, uroczy\u015bcie po\u0142o\u017cono kamie\u0144 w\u0119gielny a w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 adwentu 1635 roku dokonano po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3remu nadano imi\u0119 Krzy\u017ca . Nie wiemy, jak wygl\u0105da\u0142a ta budowla. Z pierwszego okresu dziej\u00f3w Leszna nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a ikonograficzne. W opisie miasta napisanym po po\u017carze w 1656 roku Jan Amos Kome\u0144ski wspomnia\u0142 tylko, i\u017c \u015bwi\u0105tynia zbudowana z muru pruskiego by\u0142a obszerna i obliczona na potrzeby rozrastaj\u0105cej si\u0119 wsp\u00f3lnoty. Pierwszy leszczy\u0144ski pastor lutera\u0144ski, Melchior Maronius, w kazaniu wyg\u0142oszonym na uroczysto\u015bci po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a , w oparciu o opis przybycia Jezusa do Jerozolimy (Mt 21), podkre\u015bla\u0142 zaanga\u017cowanie uciekinier\u00f3w, kt\u00f3rzy mimo i\u017c stracili swoje wcze\u015bniejsze \u015bwi\u0105tynie, maj\u0105tek i domostwa, to jednak trawi\u0105cy ich g\u0142\u00f3d S\u0142owa Bo\u017cego doprowadzi\u0142 do budowy nowego ko\u015bcio\u0142a. Znacz\u0105ce sta\u0142o si\u0119 tak\u017ce wezwanie \u015bwi\u0105tyni. Maronius m\u00f3wi\u0142: \u201eNasz nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzymuje szczeg\u00f3lne imi\u0119, my mo\u017cemy go w dobrej wierze nazywa\u0107 ko\u015bcio\u0142em Krzy\u017ca, poniewa\u017c my, przep\u0119dzeni i wygnani Krzy\u017cowi Bracia i Krzy\u017cowe Siostry, mimo przeciwno\u015bci wznie\u015bli\u015bmy go\u201d. Na zako\u0144czenie kazania duchowny podzi\u0119kowa\u0142 seniorowi gminy, burmistrzowi Philippowi Heldowi oraz starszy\u017anie parafii: Georgowi Heintzemu, Davidowi Hannicke, Andreasowi Heldowi, Georgowi Adolphowi, Corneliusowi Pischelowi i Christophowi Leibischerowi) za trosk\u0119, wierno\u015b\u0107 i pilno\u015b\u0107 podczas budowy . Na szczeg\u00f3lne podzi\u0119kowanie zas\u0142u\u017cy\u0142 Georg Hentschel, kupiec, kt\u00f3ry od czterech lat pilnie wykonywa\u0142 obowi\u0105zki kantora . Z innego \u017ar\u00f3d\u0142a wiadomo r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wymieniony Georg Heintze ofiarowa\u0142 sztuki z\u0142ota, za kt\u00f3re zakupiono kielich.<br \/>\n\u015awi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a doszcz\u0119tnie podczas po\u017caru miasta 28 kwietnia 1656 roku. To tragiczne wydarzenie doprowadzi\u0142o do rozproszenia du\u017cej cz\u0119\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w miasta. Uciekli r\u00f3wnie\u017c duchowni parafii lutera\u0144skiej, kt\u00f3rzy znale\u017ali zatrudnienie w innych miejscowo\u015bciach. W Lesznie pozosta\u0142 tylko d\u0142ugoletni diakon Michael Stelzner. To on zacz\u0105\u0142 gromadzi\u0107 datki na budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a, rozpoczynaj\u0105c kolekt\u0119 od swojej ojczyzny, Saksonii. W wyniku zbi\u00f3rki uzyskano odpowiedni\u0105 kwot\u0119, by w oparciu o przywilej Rafa\u0142a Leszczy\u0144skiego w 1660 roku rozpocz\u0105\u0107 budow\u0119 drugiego ko\u015bcio\u0142a. Pieni\u0119dzy nie starczy\u0142o jednak na doprowadzenie przedsi\u0119wzi\u0119cia do ko\u0144ca. Wsparcia finansowego udzielili na ostatnim etapie budowy m.in. kupcy z Gda\u0144ska oraz innych miast . Ko\u015bci\u00f3\u0142 uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cono w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 adwentu 1666 roku. By\u0142a to budowla szachulcowa o trzech rz\u0119dach okien. We wn\u0119trzu 14 drewnianych s\u0142up\u00f3w podtrzymywa\u0142o drewniany sufit, ozdobiony malowid\u0142ami i z\u0142oceniami. Dwupi\u0119trowe empory obiega\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 od strony po\u0142udniowej, zachodniej i p\u00f3\u0142nocnej. Dekorowa\u0142y je sentencje w ozdobnych ramach oraz obrazy. Wsp\u00f3\u0142finansowa\u0142 to dzie\u0142o mieszczanin leszczy\u0144ski, Gottfried Bertermann. Bogate wyposa\u017cenie wn\u0119trza umo\u017cliwi\u0142y prywatne fundacje parafian. Kupiec Martin Walter junior ofiarowa\u0142 drewnian\u0105 ambon\u0119 bejcowan\u0105 na czarno i zdobion\u0105 z\u0142oceniami. Ustawiono j\u0105 po stronie po\u0142udniowej ko\u015bcio\u0142a. W zamian za to, zastrzeg\u0142 dla siebie tylko jedno miejsce w \u0142awkach dla m\u0119\u017cczyzn oraz \u0142awk\u0119 dla kobiet. Uk\u0142ad oraz dekoracja, tego znanego tylko z opis\u00f3w, wn\u0119trza przywodz\u0105 na my\u015bl Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju w Jaworze.<br \/>\nWykonanie wszystkich okien r\u00f3wnie\u017c sfinansowali parafianie: ka\u017cde z okien mia\u0142o 12 p\u00f3l i 47 szyb, kt\u00f3re kosztowa\u0142y po 28 talar\u00f3w. Trzy du\u017ce na \u015bcianie wschodniej powy\u017cej o\u0142tarza ufundowali Gottfried Held oraz Mathaus Liebe. Inni mieszczanie najr\u00f3\u017cniejszej profesji (np. Christian Halbsgott \u2013 farbiarz materia\u0142\u00f3w delikatnych, Jakob Friedrich Gerhald \u2013 postrzygacz sukna, Georg Renner \u2013 garbarz, Martin Schaefer \u2013 mydlarz, Andreas Tschepke \u2013 kotlarz), a tak\u017ce cz\u0142onkowie bractw czeladniczych zap\u0142acili za wykonanie pozosta\u0142ych okien. Ko\u015bci\u00f3\u0142 posiada\u0142 tak\u017ce kaplic\u0119 chrzcieln\u0105 nakryt\u0105 pozornym sklepieniem podci\u0105gni\u0119tym na linie oraz zakrysti\u0119, w kt\u00f3rej wisia\u0142 zegar . W 1671 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wyposa\u017cono w organy. Dziewi\u0119\u0107 lat po po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bcio\u0142a po\u0142o\u017cono kamie\u0144 w\u0119gielny pod budow\u0119 nowej drewnianej wie\u017cy. 13 sierpnia 1677 roku budowniczy Christoph Schwarz z Leszna zwie\u0144czy\u0142 wie\u017c\u0119 he\u0142mem. R\u00f3wnocze\u015bnie za pieni\u0105dze ze spadku po Kasparze Goldamerze ufundowano now\u0105 chrzcielnic\u0119 oraz o\u0142tarz .<br \/>\nAspiracje leszczy\u0144skich luteran\u00f3w przerasta\u0142y jednak fakt posiadania szachulcowego ko\u015bcio\u0142a, skoro w mie\u015bcie sta\u0142y w tym czasie murowane gmachy \u015bwi\u0105ty\u0144: katolickiej (w trakcie budowy) i braci czeskich (zbudowanej w latach 1652\u20131654). I oni pragn\u0119li chwali\u0107 Boga w okaza\u0142ym, postawionym z trwa\u0142ych i solidnych materia\u0142\u00f3w ko\u015bciele. Pierwszym krokiem ku realizacji takiego zamiaru by\u0142o za\u0142o\u017cenie w 1685 roku cegielni przez starszego zboru, Abrahama Goldamera. Dzi\u0119ki temu dwa lata p\u00f3\u017aniej wzniesiono murowan\u0105 \u015bcian\u0119 na p\u00f3\u0142noc od istniej\u0105cej \u015bwi\u0105tyni . Niestety, w lipcu 1707 roku Rosjanie sprzymierzeni z Augustem II Sasem spalili Leszno . Ca\u0142kowitemu zniszczeniu uleg\u0142 r\u00f3wnie\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski. Rozproszeni parafianie zorganizowali si\u0119 stosunkowo szybko. Ju\u017c we wrze\u015bniu 1707 roku powr\u00f3cili z nieodleg\u0142ych, po\u0142o\u017conych po \u015bl\u0105skiej stronie Witoszyc (Heinzendorf) duchowni. Rozpocz\u0119to odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa w szpitalu \u015bw. Jerzego, kt\u00f3ry nie ucierpia\u0142 zbyt wiele w niedawnym po\u017carze. W grudniu na placu ko\u015bcielnym budowniczy Johann Friedrich M\u00fcller postawi\u0142 du\u017c\u0105 drewnian\u0105 szop\u0119 z empor\u0105 wspart\u0105 na kolumnach, kaplic\u0105 chrzcieln\u0105 oraz zakrysti\u0105 . Prowizoryczn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wyposa\u017cono w ambon\u0119 oraz konfesjona\u0142. Mieszczka leszczy\u0144ska, Susanna Rosen z domu Kronenberg ufundowa\u0142a cynow\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105, kt\u00f3r\u0105 z powodu braku chrzcielnicy stawiano na stole. Kupiec Michael Rudolf podarowa\u0142 krucyfiks i dwa \u015bwieczniki na o\u0142tarz ozdobione inskrypcj\u0105 . Ten budynek nie satysfakcjonowa\u0142 parafian. Pragn\u0119li oni, aby w miejscu spalonego ko\u015bcio\u0142a stan\u0105\u0142 nowy, wspanialszy. Na to brakowa\u0142o jednak \u015brodk\u00f3w finansowych. Po\u017car zniszczy\u0142 nie tylko ratusz i ko\u015bcio\u0142y, ale tak\u017ce domy oraz warsztaty pracy. Kontrybucja, kt\u00f3rej za\u017c\u0105da\u0142 oddzia\u0142 rosyjski, poch\u0142on\u0119\u0142a najprawdopodobniej wszystkie oszcz\u0119dno\u015bci . Mimo tych trudno\u015bci wsp\u00f3lnota lutera\u0144ska rozpocz\u0119\u0142a kwest\u0119 na rzecz odbudowy w\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w zamieszkuj\u0105cych inne miasta Rzeczypospolitej oraz s\u0105siednie kraje. Daniel Held zebra\u0142 w\u015br\u00f3d mieszczan wroc\u0142awskich oraz szlachty 6 talar\u00f3w \u015bl\u0105skich. Na ziemie niemieckie wyruszyli Nicolas Lechner i Georg Melchior Morgenstern. Podczas kilkumiesi\u0119cznej w\u0119dr\u00f3wki odwiedzili miasta Saksonii, Turyngii, a nast\u0119pnie pod\u0105\u017cyli na p\u00f3\u0142noc i dotarli a\u017c nad Morze P\u00f3\u0142nocne. Dwaj inni mieszczanie, Kaspar Clemens Grab oraz Johann Friedrich Andreall odwiedzili wielkie miasta w Prusach Kr\u00f3lewskich: Toru\u0144, Malbork, Elbl\u0105g, Gda\u0144sk. Wsz\u0119dzie byli przyjmowani z otwarto\u015bci\u0105 i wspomagani ofiarami. Mieszkaj\u0105cy w Gda\u0144sku Samuel Schelwig ofiarowa\u0142 50 floren\u00f3w \u201ena odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a, w kt\u00f3rym by\u0142 ochrzczony i dla kt\u00f3rego dziadek ze strony matki, Johann Heermann uk\u0142ada\u0142 pie\u015bni\u201d . Tak\u017ce w Toruniu kwestarze zostali wspomo\u017ceni przez mieszczan pochodz\u0105cych z Leszna.<br \/>\nAutorem projektu planowanej \u015bwi\u0105tyni by\u0142 prawdopodobnie w\u0142oski budowniczy dzia\u0142aj\u0105cy na terenie Wielkopolski, Pompeo Ferrari . Ten w\u0142oski mistrz, sprowadzony z Rzymu przez Rafa\u0142a i Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skich, realizowa\u0142 pocz\u0105tkowo zlecenia magnat\u00f3w w Rydzynie i Lesznie. Z czasem zacz\u0105\u0142 pracowa\u0107 na zam\u00f3wienie wielkopolskich parafii oraz klasztor\u00f3w . Stworzy\u0142 przedsi\u0119biorstwo budowlane, kt\u00f3re mog\u0142o dzia\u0142a\u0107 w wielu miejscach r\u00f3wnocze\u015bnie. Stylistyka jego prac nawi\u0105zywa\u0142a do tw\u00f3rczo\u015bci Guarino Guariniego . Zatrudnienie takiego architekta by\u0142o bez w\u0105tpienia \u015bwiadectwem mo\u017cliwo\u015bci finansowych wsp\u00f3lnoty, ale tak\u017ce ambicji artystycznych jej cz\u0142onk\u00f3w. Mia\u0142a powsta\u0107 budowla na planie prostok\u0105ta, z wie\u017c\u0105 od zachodu, cz\u0119\u015bciowo wtopion\u0105 w bry\u0142\u0119 i dwoma ryzalitami w po\u0142owie \u015bcian p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej. Wn\u0119trze zamierzano nakry\u0107 pot\u0119\u017cn\u0105 eliptyczn\u0105 kopu\u0142\u0105 z latarni\u0105. O takich planach \u015bwiadcz\u0105 analiza pozosta\u0142o\u015bci pierwszej fazy budowy, jak i kszta\u0142t modelu przechowywanego niegdy\u015b na plebani . Powa\u017cn\u0105 przeszkod\u0105 w rozpocz\u0119ciu prac by\u0142a zaraza, kt\u00f3ra panoszy\u0142a si\u0119 w Lesznie oraz innych miastach Wielkopolski w 1709 i 1710 roku. Budow\u0119 zacz\u0119to 31 sierpnia 1711. Wtedy to wytyczono plac pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. Na mistrza murarskiego prowadz\u0105cego prace powo\u0142ano katolika Hansa Adama Stiera z Rydzyny. 1 wrze\u015bnia o godzinie si\u00f3dmej rano odby\u0142o si\u0119 uroczyste po\u015bwi\u0119cenie kamienia w\u0119gielnego. Z tej okazji senior Zacharias Herrmann wyg\u0142osi\u0142 kazanie, kt\u00f3rego my\u015bl\u0105 przewodni\u0105 by\u0142 Jezus jako kamie\u0144 w\u0119gielny Ko\u015bcio\u0142a. Po zako\u0144czeniu mowy duchowny wrzuci\u0142 trzy kielnie wapna pod przygotowany kamie\u0144. Ju\u017c tego samego dnia rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 problemy z kontynuacj\u0105 prac, co wynika\u0142o po cz\u0119\u015bci z prawa obowi\u0105zuj\u0105cego od 1674 roku w Rzeczypospolitej. W my\u015bl tych przepis\u00f3w nie wolno by\u0142o budowa\u0107 i odbudowywa\u0107 innych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ni\u017c katolickie . Proboszcz miejscowej parafii katolickiej za\u017c\u0105da\u0142 okazania biskupiego pozwolenia na budow\u0119. Przedstawiciele ewangelickiej wsp\u00f3lnoty, farbiarz Garve oraz starszy cechu sukiennik\u00f3w Samuel Krause wyja\u015bnili, i\u017c pozwolenie na budow\u0119 da\u0142 genera\u0142 Seydlitz, administrator d\u00f3br Leszczy\u0144skich z ramienia kr\u00f3la Augusta II, i to on mia\u0142 wszystko z biskupem ustali\u0107. Ju\u017c 4 wrze\u015bnia 1711 do Poznania uda\u0142 si\u0119 mieszczanin leszczy\u0144ski, asesor s\u0105dowy Georg D\u00f6ring, aby prosi\u0107 Seydliza o dalsze wstawiennictwo . Tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o. Genera\u0142 przedstawi\u0142 biskupowi Micha\u0142owi Bart\u0142omiejowi Tarle wcze\u015bniejsze przywileje wydane parafii lutera\u0144skiej przez w\u0142a\u015bcicieli miasta oraz uk\u0142ad dziedzica Rafa\u0142a Leszczy\u0144skiego z proboszczem katolickim, ksi\u0119dzem Franciszkiem Libowiczem z 1702 roku. Nie przynios\u0142o to jednak pozytywnego efektu. Mimo tocz\u0105cego si\u0119 sporu budowa by\u0142a kontynuowana. Z akt parafii ewangelickiej wynika, \u017ce wydatki na budow\u0119 w 1712 roku wynios\u0142y 1992,30 talar\u00f3w. W latach 1713 i 1714 regularnie wyp\u0142acano majstrowi murarskiemu 120 szyling\u00f3w tygodniowo, a czeladnikom \u0142\u0105cznie 110 szyling\u00f3w. Ca\u0142y czas p\u0142acono tak\u017ce strycharzowi pracuj\u0105cemu w uruchomionej przez parafi\u0119 cegielni . W 1713 roku biskup Micha\u0142 Bart\u0142omiej Tar\u0142o wstrzyma\u0142 budow\u0119 i zagrozi\u0142 magistratowi miasta kar\u0105 3000 dukat\u00f3w w razie niepos\u0142usze\u0144stwa . Sp\u00f3r mi\u0119dzy leszczy\u0144skimi luteranami a biskupem toczy\u0142 si\u0119 przez kilka lat. Sprawa dotar\u0142a do kr\u00f3la Augusta II, a p\u00f3\u017aniej przed trybuna\u0142 piotrkowski. Ostatecznie, w du\u017cej mierze dzi\u0119ki poparciu kr\u00f3la pruskiego Fryderyka Wilhelma I Hohenzollerna i jego pos\u0142a hrabiego Lollhoffla von Lowensprung sp\u00f3r zako\u0144czy\u0142 si\u0119 pomy\u015blnie dla leszczy\u0144skiej parafii ewangelicko-augsburskiej. 20 grudnia 1715 roku Piotr z Czekarzewic Tar\u0142o, administrator biskupstwa pozna\u0144skiego, cofn\u0105\u0142 zakaz, stawiaj\u0105c jednak wyra\u017anie okre\u015blone warunki . Stanowi\u0142y one, \u017ce nale\u017ca\u0142o wyko\u0144czy\u0107 budynek w murze pruskim i nie wolno by\u0142o stawia\u0107 wie\u017cy. Na skutek narzuconych ogranicze\u0144 wsp\u00f3lnota ewangelicka musia\u0142a zrezygnowa\u0107 z ambitnych plan\u00f3w architektonicznych. Zaadaptowano zatem stoj\u0105ce ju\u017c ceglane mury, nadbudowano je stosuj\u0105c konstrukcj\u0119 szachulcow\u0105 i stworzono system bazylikowy z ni\u017cszymi nawami bocznymi . W sprawozdaniu z wizytacji kurii biskupiej z 1717 roku dotycz\u0105cej ko\u015bcio\u0142\u00f3w dysydenckich zapisano: \u201eWidzieli\u015bmy ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski dopiero co z cegie\u0142 wystawiony, zwyczajnych st\u00f3p oko\u0142o 70 szeroki zewn\u0105trz zupe\u0142nie wyko\u0144czony\u201d . Zewn\u0119trzny wygl\u0105d \u015bwi\u0105tyni znany jest z rysunku Fryderyka Bernarda Wernera wykonanego w 1740 roku .<br \/>\nZ dokument\u00f3w wynika, i\u017c wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a by\u0142o proste. Kolumny, kt\u00f3re podtrzymywa\u0142y sklepienie wykonano z drewna. Przy \u015bcianie po\u0142udniowej i p\u00f3\u0142nocnej umieszczono trzypi\u0119trowe empory, kt\u00f3rych budow\u0119 finansowa\u0142y cechy. Wiadomo, \u017ce cech postrzygaczy sukna op\u0142aci\u0142 w 1718 roku budow\u0119 trzeciego pi\u0119tra empor mi\u0119dzy drug\u0105 a trzeci\u0105 kolumn\u0105 (licz\u0105c od strony o\u0142tarza) i jednocze\u015bnie zap\u0142aci\u0142 za wykonanie \u0142awek do tej cz\u0119\u015bci galerii . W 1721 roku cie\u015bla Hoessler wykona\u0142 w ko\u015bciele drewniany sufit ozdobiony rze\u017abami i pomalowany. Te prace by\u0142y mo\u017cliwe dzi\u0119ki corocznym zbi\u00f3rkom prowadzonym w domach mieszka\u0144c\u00f3w parafii. W 1724 roku taka kwesta przynios\u0142a 1100 polskich gulden\u00f3w. O finanse parafii i d\u0142ugi wynikaj\u0105ce z budowy a\u017c po lata 30. XVIII wieku troszczyli si\u0119 mieszczanie: Gottfried Fritsch, Caspar Goldamer, Jacobsen, Einchorn . W 1730 roku drewniany sufit w po\u0142udniowym przedsionku zast\u0105piono sklepion\u0105 kopu\u0142\u0105 wykonan\u0105 przez Johanna Adama Stiera. Ozdobiono j\u0105 malowid\u0142ami wykonanymi przez miejscowego malarza Holckego. Nie by\u0142y to zwyk\u0142e dekoracje ro\u015blinne czy geometryczne, a przemy\u015blany program ikonograficzny. Na czterech polach sklepienia ukazano cztery etapy \u017cycia cz\u0142owieka: na pierwszym widnia\u0142o przedstawienie pola z kie\u0142kuj\u0105cym zbo\u017cem i napis So wacht er Mensch In seiner grinen Jugendt. Na drugim namalowano zbo\u017ce w \u017ad\u017ab\u0142ach i napis So bleiht Und Reiff er In der Tugend. Trzecie pole ozdobiono przedstawieniem zbo\u017ca gotowego do \u017cniw i opatrzono je tekstem Hier zeigt er sich In seiner Totenfabe. Na ostatnim widoczny by\u0142 wiejski cz\u0142owiek nios\u0105cy snop i tekst So bringt er Heim die Freundengarbe. Z protoko\u0142u wizytacyjnego sporz\u0105dzonego przez kanonika Ollricha w 1756 roku wynika, \u017ce w ko\u015bciele znajdowa\u0142 si\u0119 drewniany o\u0142tarz rze\u017abiony, malowany i z\u0142ocony, w kt\u00f3rym umieszczono obraz przedstawiaj\u0105cy Chrystusa na g\u00f3rze Oliwnej. Niezb\u0119dne wyposa\u017cenie uzupe\u0142nia\u0142y ambona i chrzcielnica. Naprzeciw o\u0142tarza umieszczona by\u0142a empora organowa ufundowana przez parafian. Pod ch\u00f3rem muzycznym znajdowa\u0142a si\u0119 lo\u017ca dla rodzin szlacheckich oddzielona od ko\u015bcio\u0142a szklanymi oknami, zdobiona barw\u0105 z\u0142ot\u0105 i b\u0142\u0119kitn\u0105 . Do ko\u015bcio\u0142a przylega\u0142y od strony wschodniej biblioteka oraz zakrystia. Bibliotek\u0119 ufundowa\u0142 zmar\u0142y podczas zarazy w 1709 roku diakon Jeremias Hentschel, kt\u00f3ry w swoim testamencie zapisa\u0142 na ten cel 970 gulden\u00f3w . Zakrystia przez wiele lat pozostawa\u0142a niewyko\u0144czona. Dopiero w 1742 roku wybrukowano pod\u0142og\u0119, a sufit ozdobiono sztukateriami. Prace murarskie op\u0142aci\u0142 D\u00f6ring , z fundacji mieszczanina Dittmarscha wykonano konfesjona\u0142, za\u015b niejaki Klepperbeim ofiarowa\u0142 z\u0142ocone lustro. Nieznana z nazwiska wdowa podarowa\u0142a zielone zas\u0142ony do obu okien oraz nakrycie na o\u0142tarz w takim samym kolorze .<br \/>\nWszystkie te wysi\u0142ki ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty lutera\u0144skiej mia\u0142y jeden cel, aby ko\u015bci\u00f3\u0142 stanowi\u0105cy centrum parafii by\u0142 budowl\u0105 okaza\u0142\u0105 i nale\u017cycie wyposa\u017con\u0105. Wbrew obowi\u0105zuj\u0105cemu prawu, leszczy\u0144scy luteranie nie zarzucili marze\u0144 o postawieniu wie\u017cy. Jej projekt zam\u00f3wiono w 1743 roku u Karola Marcina Frantza, architekta pracuj\u0105cego w Rydzynie. Ze wzgl\u0119d\u00f3w politycznych realizacja mo\u017cliwa by\u0142a dopiero 30 lat p\u00f3\u017aniej, gdy 5 marca 1768 roku zr\u00f3wnano w prawach katolik\u00f3w i protestant\u00f3w. Od 1778 roku czyniono przygotowania do inwestycji i zbierano pieni\u0105dze, o kt\u00f3re po kolejnym po\u017carze miasta w 1767 roku, by\u0142o niezwykle trudno. Starszy ko\u015bcio\u0142a, doktor medycyny, Dionisius D\u00f6ring obliczy\u0142, \u017ce na budow\u0119 murowanej wie\u017cy z drewnianym he\u0142mem okrytym blach\u0105 potrzeba 24600 polskich gulden\u00f3w. Kwot\u0119 niezb\u0119dn\u0105 do rozpocz\u0119cia rob\u00f3t zebrano i w 1781 roku przyst\u0105piono do pracy. Ze \u015brodk\u00f3w parafii op\u0142acano tylko mistrza murarskiego oraz cie\u015bl\u0119. Pozosta\u0142e koszty ponosili cz\u0142onkowie wsp\u00f3lnoty op\u0142acaj\u0105c dni\u00f3wki robotnik\u00f3w jak r\u00f3wnie\u017c pracuj\u0105c przy budowie. 15 wrze\u015bnia 1782 roku w zwie\u0144czeniu wie\u017cy umieszczono puszk\u0119 z dokumentami oraz monetami pochodz\u0105cymi z XVII i XVIII wieku. Kilka z nich podarowa\u0142y dwie zamo\u017cne mieszkanki Leszna: Justine Renate D\u00f6ring z domy Eydtner i Johann\u0119 Florentine Weigt z domu Bretschneider . Rado\u015b\u0107 z posiadania pi\u0119knie ozdobionego ko\u015bcio\u0142a nie trwa\u0142a d\u0142ugo. W 1790 roku wybuch\u0142 po\u017car miasta, kt\u00f3ry poch\u0142on\u0105\u0142 nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142, ale tak\u017ce plebani\u0119, domy dla nauczycieli i oba szpitale. Nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana.<br \/>\nOdbudow\u0119 podj\u0119to w 1792 roku, ale powa\u017cne trudno\u015bci finansowe i szeroki zakres prac budowlanych sprawi\u0142y, \u017ce trwa\u0142a ona kilkana\u015bcie lat. Spe\u0142niaj\u0105c marzenia wielu pokole\u0144 luteran\u00f3w wznoszono murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z wysok\u0105 wie\u017c\u0105. Okaza\u0142\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwiecono 9 czerwca 1805 roku. Mia\u0142a ona 24 metry szeroko\u015bci i 44 metry d\u0142ugo\u015bci. Od zachodu zamyka\u0142a j\u0105 wysoka wie\u017ca z krucht\u0105 w przyziemiu. Centralne wn\u0119trze na planie o\u015bmioboku wpisanego w prostok\u0105t obiega\u0142y dwa pi\u0119tra empor. \u015arodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a nakryto pozornym sklepieniem kolebkowym z lunetami. W po\u0142udniowo wschodnim naro\u017cniku w pi\u0119trowej przybud\u00f3wce umieszczono zakrysti\u0119 i bibliotek\u0119. Nowy o\u0142tarz wykonali w 1804 bracia Wentzel. Ambona powsta\u0142a dzi\u0119ki funduszom z legatu zmar\u0142ego w 1793 roku pastora Johanna Caspara L\u00e4ngnera, kt\u00f3ry w leszczy\u0144skiej parafii przepracowa\u0142 50 lat . \u015arodki na budow\u0119 \u015bwi\u0105tyni pochodzi\u0142y ze zbi\u00f3rek pieni\u0119\u017cnych w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w parafii i mieszka\u0144c\u00f3w innych miast Wielkopolski, \u015al\u0105ska oraz Prus. Ju\u017c w 1791 roku pastor L\u00e4ngner wystara\u0142 si\u0119 u kr\u00f3la pruskiego o zezwolenie na publiczn\u0105 kolekt\u0119. Akcje takie przeprowadzano kilkakrotnie a\u017c do roku 1805 . Ostatnim aktem budowy ko\u015bcio\u0142a by\u0142o wzniesienie nowego he\u0142mu wie\u017cy wed\u0142ug zachowanego projektu Karola Martina Frantza w 1909 roku.<br \/>\nWiadomo, \u017ce w XVII i XVIII wieku mieszcza\u0144scy fundatorzy darowali do ko\u015bcio\u0142a elementy ruchomego wyposa\u017cenia. W 1753 roku Hedwiga Soranska z domu Weislin ufundowa\u0142a kielich udekorowany trybowanym przedstawieniem Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, wykonany przez leszczy\u0144skiego z\u0142otnika Andreasa Adama Heisiga . Osobn\u0105 grup\u0119 parament\u00f3w znanych tylko ze \u017ar\u00f3de\u0142 stanowi\u0105 tkaniny. Za najstarsze uchodzi\u0142o nakrycie na kielich z 1665 roku. W centrum tkaniny znajdowa\u0142a si\u0119 haftowana scena przedstawiaj\u0105ca Pok\u0142on Trzech Kr\u00f3li. Przedstawienie otoczone zosta\u0142o obramieniem z kwiat\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych mo\u017cemy wyr\u00f3\u017cni\u0107 r\u00f3\u017ce i tulipany. Nad scen\u0105 wyhaftowano dat\u0119 1665, a poni\u017cej przedstawienia monogram AMGM, kt\u00f3ry prawdopodobnie odnosi si\u0119 do fundator\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce przedstawicieli zamo\u017cnej rodziny Morgenstern\u00f3w. Inne nakrycia na kielich pochodzi\u0142y z 1732, 1739 i 1808 roku oraz tkanina zdobiona haftem krzy\u017cykowym z prze\u0142omu XVII i XVIII wieku. Julius Kohte wymienia r\u00f3wnie\u017c tkane nakrycie o\u0142tarzowe w kolorze zielonym i bia\u0142ym, ufundowane przez Johanna Christopha Wincklera, mieszczanina i starszego parafii w 1728 roku. Tkanina ta przedstawia\u0142a histori\u0119 Jezusa Chrystusa od Zwiastowania przez Narodzenie i Pok\u0142on Pasterzy a\u017c po Ostatni\u0105 Wieczerz\u0119, Ukrzy\u017cowanie, Zmartwychwstanie i Wniebowst\u0105pienie. Ka\u017cda scena uzupe\u0142niona by\u0142a stosownym napisem. W dw\u00f3ch dolnych naro\u017cnikach tkaniny pokazano Moj\u017cesza oraz Aarona. Bordiur\u0119 stanowi\u0142y postaci anio\u0142\u00f3w oraz aposto\u0142\u00f3w z atrybutami w d\u0142oniach . Jedna z nielicznych zachowanych fotografii przedstawia inn\u0105 niezachowan\u0105 tkanin\u0119 \u2013 antepedium z zielonego aksamitu z haftowanymi, srebrnymi literami. Napis umieszczony wzd\u0142u\u017c trzech kraw\u0119dzi przytacza\u0142 dwa kr\u00f3tkie fragmenty z Biblii (J 6). W centrum wyhaftowano dwa monogramy AMF i GB odnosz\u0105ce si\u0119 do fundator\u00f3w oraz dat\u0119 1733. Litera F na ko\u0144cu pierwszego monogramu mog\u0142aby wskazywa\u0107 na nazwisko Fritsch. Adam Fritsch, \u017cyj\u0105cy na prze\u0142omie XVII i XVIII wieku, piastowa\u0142 funkcj\u0119 asesora s\u0105dowego oraz starszego parafii lutera\u0144skiej. Z dw\u00f3ch kolejnych ma\u0142\u017ce\u0144stw narodzi\u0142o si\u0119 dziesi\u0119cioro dzieci . By\u0107 mo\u017ce kt\u00f3re\u015b z nich by\u0142o wsp\u00f3\u0142fundatorem tkaniny.<br \/>\nBardzo wa\u017cnym elementem wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a Krzy\u017ca by\u0142 zesp\u00f3\u0142 portret\u00f3w umieszczonych w zakrystii ko\u015bcio\u0142a. Tradycja tworzenia wizerunk\u00f3w duchownych wywodzi\u0142a si\u0119 z namalowanych w po\u0142owie XVI stulecia przez Lucasa Cranacha portret\u00f3w Marcina Lutra i Filipa Melanchtona. W miastach wielowyznaniowych wizerunki te stanowi\u0142y wyra\u017any znak samookre\u015blenia konfesyjnego odr\u00f3\u017cniaj\u0105cego ko\u015bci\u00f3\u0142 zar\u00f3wno od \u015bwi\u0105tyni katolickiej jak i kalwi\u0144skiej . By\u0142a to \u015bwiadoma manifestacja przynale\u017cno\u015bci do wyznania ewangelicko-augsburskiego. Innym sposobem okre\u015blenia to\u017csamo\u015bci lutera\u0144skiej parafii by\u0142o odwo\u0142ywanie si\u0119 do wydarze\u0144 i znacz\u0105cych postaci w dziejach konkretnej wsp\u00f3lnoty. W tym przypadku najwa\u017cniejsze by\u0142y wizerunki zas\u0142u\u017conych duchownych, kaznodziej\u00f3w, kt\u00f3rzy swoj\u0105 prac\u0105 wywarli wp\u0142yw na \u017cycie parafialnej spo\u0142eczno\u015bci. Aby czas nie za\u0107mi\u0142 ich zas\u0142ug zamawiano portrety umieszczane z regu\u0142y w zakrystii ko\u015bcio\u0142a. W ten spos\u00f3b stopniowo tworzono specyficzn\u0105 galeri\u0119 portret\u00f3w. Takie zbiory istnia\u0142y m.in. w ko\u015bcio\u0142ach Gda\u0144ska, Torunia, Wroc\u0142awia . Forma takiego wizerunku ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 ju\u017c w XVII stuleciu i w niezmienionym kszta\u0142cie przetrwa\u0142a do XIX stulecia. Modela przedstawiano w stroju duchownego, z Bibli\u0105 czy krucyfiksem w d\u0142oni, cz\u0119sto na tle p\u00f3\u0142ek wype\u0142nionych ksi\u0105\u017ckami. Takie uj\u0119cie mia\u0142o podkre\u015bla\u0107 uczono\u015b\u0107 portretowanego. Na fotografiach wykonanych przez leszczy\u0144skiego fotografa Udo Mertensa w latach 1933\u20131935 dokumentuj\u0105cych wn\u0119trze zakrystii ko\u015bcio\u0142a Krzy\u017ca widnieje kilkana\u015bcie tego typu wizerunk\u00f3w pochodz\u0105cych z XVIII i XIX stulecia. Zesp\u00f3\u0142 ten zachowa\u0142 si\u0119 w szcz\u0105tkowej formie. W zbiorach Muzeum Okr\u0119gowego w Lesznie przechowywane s\u0105 wizerunki kilku duchownych: Christiana Siegmunda Thomasa, Daniela Gottlieba Viebiga, dw\u00f3ch niezidentyfikowanych duchownych oraz \u015bwieckiego seniora Fryderyka Gottlieba Zieglera.<br \/>\nWszystkie elementy wyposa\u017cenia, a tak\u017ce forma architektoniczna ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego s\u0105 \u015bwiadectwem nie tylko troski parafian o posiadanie godnego miejsca, w kt\u00f3rym wsp\u00f3lnota b\u0119dzie gromadzi\u0107 si\u0119 na modlitw\u0119 ale tak\u017ce ambicji artystycznych jej cz\u0142onk\u00f3w.<\/p>\n<p>D\u0142u\u017csz\u0105 histori\u0119 posiada parafia lutera\u0144ska w \u015amiglu, bo jej pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 1560 roku. W 1595 roku na gruncie kupionym od Wac\u0142awa Rozdra\u017cewskiego za 100 floren\u00f3w luteranie postawili pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w miejscu, gdzie ulokowano tak\u017ce cmentarz. \u015awi\u0105tynia, zbudowana z drewna, przetrwa\u0142a tylko 15 lat, gdy\u017c sp\u0142on\u0119\u0142a w 1610 roku. Drugi budynek ko\u015bcio\u0142a postawiono na rynku. Uleg\u0142 on zniszczeniu podczas po\u017caru miasta 30 lat p\u00f3\u017aniej. Nast\u0119pny gmach wybudowano \u201ehinter dem Markt\u201d. Uroczysto\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia \u015bwi\u0105tyni mia\u0142a miejsce 14 czerwca 1644 roku w obecno\u015bci t\u0142umnie zgromadzonych wiernych. Ten budynek o konstrukcji szachulcowej i dw\u00f3ch kondygnacjach empor m\u00f3g\u0142 pomie\u015bci\u0107 700 os\u00f3b. Rozbudowano go w 1708 roku. W 1764 roku gmach podwy\u017cszono o wie\u017c\u0119. Wiadomo, \u017ce posiada\u0142 malowid\u0142o w o\u0142tarzu i malowana ambon\u0119, a od 1714 roku, z inicjatywy pastora Johanna Heinricha Richtera, 30-piszcza\u0142kowe organy roboty Matth\u00e4usa Brandnera z Torunia. U schy\u0142ku XVIII wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 budynkiem drewnianym, nakrytym trzyspadowym dachem pokrytym gontem. Do niego dobudowana by\u0142a zamykana lo\u017ca z oknami, w kt\u00f3rej zasiadali szlacheccy patroni. W blisko\u015bci ko\u015bcio\u0142a znajdowa\u0142 si\u0119 ma\u0142y budynek z mieszkaniem dzwonnika, w kt\u00f3rym uczono dzieci. Do parafii nale\u017ca\u0142y tak\u017ce budynki mieszkalne dla pastor\u00f3w, rektora i nauczycieli. Budynek szkolny liczy\u0142 oko\u0142o 12 \u0142okci kwadratowych . W 1814 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z ca\u0142ym miastem sp\u0142on\u0105\u0142. Z jego wn\u0119trza uratowano liczne elementy wyposa\u017cenia, m.in. argentaria u\u017cywane podczas nabo\u017ce\u0144stw, krucyfiksy, lichtarze, nakrycia i tkaniny o\u0142tarzowe, cz\u0119\u015b\u0107 umeblowania oraz portret Lutra i dwu duchownych: Martina Adelta i Gottlieba Riedla . Wyposa\u017cenie tego ko\u015bcio\u0142a znamy wy\u0142\u0105cznie z przekaz\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych oraz publikacji Juliusa Kohtego i wzmianek w XIX-wiecznej prasie, kt\u00f3ra odnotowywa\u0142a dary na rzecz nowej \u015bwi\u0105tyni. I tak np. 25 kwietnia 1811 roku nieznany ofiarodawca przekaza\u0142 \u015bmigielskiej \u015bwi\u0105tyni srebrny wewn\u0105trz z\u0142ocony kielich z paten\u0105 i puszk\u0119 na hostie z grawerowanymi inskrypcjami: den 25sten April 1810 .<br \/>\nSw\u00f3j ostatni Dom Bo\u017cy, tym razem murowany, postawili luteranie w 1830 roku wed\u0142ug projektu pruskiej komisji budowlanej. Koszt budowy ko\u015bcio\u0142a wyceniono na 10240 talar\u00f3w wraz z zap\u0142at\u0105 dla budowniczego Wiednera ze Wschowy. Ju\u017c 3 wrze\u015bnia 1827 roku wmurowano kamie\u0144 w\u0119gielny, a budow\u0119 uko\u0144czono 27 wrze\u015bnia 1828 roku . Na rzecz budowy \u015bwi\u0105tyni rozpisano kolekt\u0119. Od 1819 do 1821 roku zebrano 600 talar\u00f3w i 22 grosze, o czym doniesiono na \u0142amach \u201eDziennika Urz\u0119dowego Prowincji Pozna\u0144skiej\u201d z 13 marca 1821 roku . Wyko\u0144czenie o\u0142tarza by\u0142o mo\u017cliwe dzi\u0119ki ofiarno\u015bci cechu sukiennik\u00f3w, kt\u00f3ry sprzeda\u0142 srebrny wilkom a uzyskane \u015brodki przeznaczy\u0142 w\u0142a\u015bnie na ten cel.<br \/>\nW 1830 roku, 10 listopada, uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. By\u0142a to budowla na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta z p\u0142ytkim, p\u00f3\u0142kolistym prezbiterium, z obiegaj\u0105cymi jednonawowe wn\u0119trze dwoma kondygnacjami empor wspartych na \u017c\u0142obkowanych filarach. W oparciu o zachowan\u0105 skromn\u0105 ikonografi\u0119 mo\u017cemy stwierdzi\u0107, i\u017c przy drugim filarze po lewej stronie usytuowano ambon\u0119, a centrum klasycystycznego o\u0142tarza wype\u0142nia\u0142 obraz przedstawiaj\u0105cy Jezusa na g\u00f3rze Oliwnej. W 1869 roku do \u015bwi\u0105tyni dobudowano masywn\u0105 wie\u017c\u0119. Od 1946 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 obj\u0119\u0142a w zarz\u0105d katolicka parafia farna. W 1981 roku erygowana zosta\u0142a parafia katolicka pw. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki.<br \/>\nI ta \u015bwiatynia przez kolejne lata wyposa\u017cana by\u0142a przez dary parafian i patron\u00f3w. W trosce o zapewnienie oprawy nabo\u017ce\u0144stwom ksi\u0119\u017cna Acerenza Pignateli ufundowa\u0142a 1842 roku organy o warto\u015bci 7000 marek . W 1851 roku \u015bwi\u0105tynia wzbogaci\u0142a si\u0119 o anonimowy dar: cztery wielkie \u015bwieczniki o\u0142tarzowe z lanego \u017celaza \u201emocno wyz\u0142ocone\u201d i taki\u017c krucyfiks o warto\u015bci 80\u2013100 talar\u00f3w . W o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym znajdowa\u0142 si\u0119 \u201earcypi\u0119kny, przez profesora Blank w Warszawie malowany obraz o\u0142tarzowy, przedstawiaj\u0105cy Zbawiciela \u015bwiata modl\u0105cego si\u0119 na g\u00f3rze oliwnej, w z\u0142ocistych ramach, 8 st\u00f3p 3 cale re\u0144skie wysoki, 3 stopy 10 \u00bd cala szeroki\u201d, ufundowany przez pochodz\u0105cego ze \u015amigla mieszczanina i piekarza warszawskiego Johanna Samuela Kauschke .<br \/>\nPod koniec XIX wieku Julius Kohte w swym katalogu zabytk\u00f3w odnotowa\u0142 najcenniejsze paramenty: ma\u0142\u0105 konew cynow\u0105 do wina z grawerowanym ornamentem z 1810 roku, wielk\u0105 cynow\u0105 mis\u0119 na sprz\u0119ty do mszy z 1747 roku, cynow\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ofiarowan\u0105 w 1830 roku i sygnowan\u0105 IFB. To ostatnie naczynie powsta\u0142o w pracowni leszczy\u0144skiego konwisarza Johanna Friedricha B\u00f6ttchera. Kohte wyliczy\u0142 tak\u017ce trzy miedziane misy sprzed 1708 roku, niebieskie jedwabne nakrycie z haftowanym deseniem i wyszyt\u0105 dat\u0105 1744, dwa krzes\u0142a z oparciami z farbowanej sk\u00f3ry z 1 po\u0142owy XVIII wieku oraz mis\u0119 chrzcieln\u0105 wykonan\u0105 z cyny z inskrypcj\u0105 Elias Pf\u00fctzer 1643 .<br \/>\nWn\u0119trze \u015bwi\u0105tyni znane jest dzi\u015b wy\u0142\u0105cznie z ubogiej ikonografii pocz\u0105tku XX wieku przedstawiaj\u0105cej o\u0142tarz i usytuowan\u0105 z boku ambon\u0119.<\/p>\n<p>Dzieje parafii protestanckich i nale\u017c\u0105cych do nich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Lesznie i \u015amiglu s\u0105 doskona\u0142ymi przyk\u0142adami troski i zmaga\u0144 wiernych o godne miejsca modlitwy. Ilustruj\u0105 te\u017c warunki egzystencji wsp\u00f3lnot ewangelickich na pograniczu Wielkopolski i \u015al\u0105ska, kt\u00f3re uwarunkowane by\u0142o wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aniem szlacheckich patron\u00f3w zapewniaj\u0105cych opiek\u0119 oraz mieszczan troszcz\u0105cych si\u0119 na co dzie\u0144 o wygl\u0105d \u015bwi\u0105tyni oraz jej wyposa\u017cenie. Ta wielowiekowa wsp\u00f3\u0142praca zaowocowa\u0142a nie tylko duchowym rozwojem parafii, ale tak\u017ce budowlami i elementami wyposa\u017cenia, nierzadko o wysokiej klasie artystycznej.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ma\u0142gorzata Gniazdowska Muzeum Okr\u0119gowe w Lesznie Ko\u015bcio\u0142y protestanckie w Lesznie i \u015amiglu oraz ich wyposa\u017cenie jako fundacje szlacheckie i mieszcza\u0144skie &nbsp; Na tereny pogranicza wielkopolsko-\u015bl\u0105skiego zwiastuni ruch\u00f3w reformacyjnych docierali ju\u017c w po\u0142owie XVI wieku. W\u0119drowni[&#8230;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1,3],"tags":[7,22,19,8,20],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1312"}],"collection":[{"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1312"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1312\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1314,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1312\/revisions\/1314"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1312"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1312"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1312"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}