Pawe\u0142 Klint
\nUniwersytet Wroc\u0142awski<\/p>\n
Szlachta r\u00f3\u017cnowiercza w po\u0142udniowo-zachodniej Wielkopolsce <\/strong> Pawe\u0142 Klint Uniwersytet Wroc\u0142awski Szlachta r\u00f3\u017cnowiercza w po\u0142udniowo-zachodniej Wielkopolsce (okolice Leszna i \u015amigla) w XVI\u2013XVIII wieku Wielkopolska by\u0142a miejscem, do kt\u00f3rego b\u0142yskawicznie dociera\u0142y has\u0142a reformacji. Ju\u017c na pocz\u0105tku lat 20. XVI wieku, a wi\u0119c kilka[…]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1,3],"tags":[6,7,19,8,14,12,15],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1285"}],"collection":[{"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1285"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1285\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1286,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1285\/revisions\/1286"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1285"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1285"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/reformacja.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1285"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n(okolice Leszna i \u015amigla) w XVI\u2013XVIII wieku<\/strong>
\nWielkopolska by\u0142a miejscem, do kt\u00f3rego b\u0142yskawicznie dociera\u0142y has\u0142a reformacji. Ju\u017c na pocz\u0105tku lat 20. XVI wieku, a wi\u0119c kilka lat po wyst\u0105pieniu Marcina Lutra, mieszczanie pozna\u0144scy byli w posiadaniu szerz\u0105cych nowe idee zakazanych w Polsce ksi\u0105\u017cek wydawanych w krajach niemieckich. By\u0142o to skutkiem docierania do wi\u0119kszych miast Wielkopolski, zw\u0142aszcza Poznania, Wschowy czy Mi\u0119dzyrzecza, kupc\u00f3w z kraj\u00f3w niemieckich, kt\u00f3rzy \u017cywo krzewili nauk\u0119 Lutra. Szybko te\u017c nowe idee religijne trafi\u0142y do szlachty, kt\u00f3ra domaga\u0142a si\u0119 os\u0142abienia roli ekonomicznej i s\u0105downiczej Ko\u015bcio\u0142a, a tak\u017ce w\u015br\u00f3d hase\u0142 zreformowania pa\u0144stwa polskiego liczy\u0142a na stworzenie nowoczesnego systemu o\u015bwiaty, czego hamulcem by\u0142y do tej pory szko\u0142y katolickie. Ju\u017c od lat 30. XVI wieku szlachta wielkopolska ch\u0119tnie przyjmowa\u0142a uchod\u017ac\u00f3w religijnych (anabaptyst\u00f3w) z kraj\u00f3w niemieckich, co skutkowa\u0142o sprowadzeniem nowych osadnik\u00f3w w zamian za tolerancj\u0119 religijn\u0105 wobec nich. \u015arednia szlachta tak\u017ce cz\u0119sto decydowa\u0142a si\u0119 wysy\u0142a\u0107 do niemieckich szk\u00f3\u0142 i uniwersytet\u00f3w swoich syn\u00f3w, kt\u00f3rzy tam poznawali nauk\u0119 Lutra i g\u0142osili j\u0105 p\u00f3\u017aniej na gruncie wielkopolskim. Z kolei na swoje dwory bogata szlachta zaprasza\u0142a nauczycieli zza zachodniej granicy, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej zerwali z Ko\u015bcio\u0142em katolickim. Od ko\u0144ca lat 40. XVI wieku szlachta wielkopolska, zw\u0142aszcza na zachodzie regionu, decydowa\u0142a si\u0119 nie obsadza\u0107 wakuj\u0105cych probostw, a czasami zamiast katolika mianowa\u0142a tam luteranina. W\u015br\u00f3d licznych zwolennik\u00f3w reformacji, a zw\u0142aszcza debaty o powo\u0142aniu Ko\u015bcio\u0142a polskiego i ograniczenia wp\u0142yw\u00f3w katolik\u00f3w byli tak\u017ce wielkopolscy mo\u017cni po\u0142owy XVI wieku: Andrzej G\u00f3rka, Jakub Ostror\u00f3g i Jan Krotoski .
\nNajwi\u0119cej zwolennik\u00f3w reformacji znalaz\u0142o si\u0119 na zachodnich obrze\u017cach Wielkopolski tu\u017c przy granicy ze \u015al\u0105skiem i Brandenburgi\u0105: w ziemi wschowskiej, w okolicach Ko\u015bciana i Mi\u0119dzyrzecza oraz w powiecie wa\u0142eckim. Silne kontakty szlachty tamtejszych obszar\u00f3w ze \u015bl\u0105skimi i brandenburskimi panami \u2013 cz\u0119sto w postaci zwi\u0105zk\u00f3w rodzinnych \u2013 zaowocowa\u0142y tym, \u017ce Wielkopolanie przyjmowali luteranizm i w swoich dobrach ko\u015bcio\u0142y katolickie przemianowywali na ewangelickie \u015bwi\u0105tynie. W drugiej po\u0142owie XVI wieku ponad 70% budynk\u00f3w ko\u015bcielnych w ziemi wschowskiej i ponad 30% w powiecie ko\u015bcia\u0144skim nale\u017ca\u0142o do luteran\u00f3w i braci czeskich . Do\u015b\u0107 szybko do lat 60. XVI wieku wyznanie lutera\u0144skie przyj\u0119\u0142y r\u00f3\u017cne rodziny z ziemi wschowskiej i po\u0142udnia powiatu ko\u015bcia\u0144skiego. W tym czasie w ziemi wschowskiej pozosta\u0142o niewiele maj\u0105tk\u00f3w, w kt\u00f3rych pozosta\u0142y ko\u015bcio\u0142y katolickie \u2013 niemal wyj\u0105tkiem by\u0142y jedynie dobra Opali\u0144skich na p\u00f3\u0142nocy regionu.
\nWa\u017cnym wydarzeniem dla rozprzestrzenienia si\u0119 reformacji w Wielkopolsce by\u0142a emigracja w 1548 roku wygnanych z Czech przez Habsburg\u00f3w braci czeskich, cz\u0142onk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a reformowanego wywodz\u0105cego si\u0119 z ruchu husyckiego, kt\u00f3rzy zamierzali przez Wielkopolsk\u0119 i Prusy Kr\u00f3lewskie dotrze\u0107 do Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych, by tam osiedli\u0107 si\u0119 na sta\u0142e. Mimo protest\u00f3w ze strony Ko\u015bcio\u0142a katolickiego pozwolenie na przej\u015bcie przez Wielkopolsk\u0119 du\u017cej liczby wyznawc\u00f3w husytyzmu wyda\u0142 starosta generalny wielkopolski Andrzej G\u00f3rka. Mieszczanie pozna\u0144scy czy toru\u0144scy oraz szlachta sk\u0142aniaj\u0105ca si\u0119 ku reformacji serdecznie go\u015bci\u0142a uciekinier\u00f3w z Czech, a wielu braci czeskich osiedli\u0142o si\u0119 na sta\u0142e w Wielkopolsce, g\u0142\u00f3wnie w dobrach G\u00f3rk\u00f3w: w K\u00f3rniku, Ko\u017aminie i Szamotu\u0142ach, zasilaj\u0105c wykwalifikowane \u015brodowisko rzemie\u015blnik\u00f3w. Na fali tych wydarze\u0144 w ci\u0105gu nast\u0119pnych kilku lat duchowni braci czeskich zorganizowali na terenie Wielkopolski sw\u00f3j Ko\u015bci\u00f3\u0142, nie tylko pozyskuj\u0105c mieszczan, ale tak\u017ce szlacht\u0119. W\u015br\u00f3d nowych wyznawc\u00f3w Jednoty braterskiej znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce jeden z najzamo\u017cniejszych magnat\u00f3w w Wielkopolsce Jakub Ostror\u00f3g, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce kasztelan inowroc\u0142awski Jan Krotoski i Rafa\u0142 Leszczy\u0144ski, od 1565 roku w\u0142a\u015bciciel Leszna. Na po\u0142udniu Wielkopolski na prze\u0142omie XVI i XVII wieku cz\u0142onkami Ko\u015bcio\u0142a braci czeskich by\u0142y rodziny Bronikowskich, Gajewskich. Miel\u0119ckich, Szlichtyng\u00f3w i \u017bychli\u0144skich. Szlacht\u0119 przyci\u0105ga\u0142 nie tyle rygoryzm zasad g\u0142oszonych przez braci czeskich (unikanie rozrzutno\u015bci, pot\u0119pienie przelewu krwi, s\u0142u\u017cby wojskowej czy sprawowania urz\u0119d\u00f3w), ile przede wszystkim nieniemiecki charakter reformacji jak w wypadku luteranizmu oraz wysoki poziom moralny i intelektualny reprezentowany przez duchownych braci czeskich .
\nW drugiej po\u0142owie XVI wieku na g\u0142\u00f3wne o\u015brodki protestantyzmu nie tylko w po\u0142udniowo-zachodniej Wielkopolsce, ale r\u00f3wnie\u017c w ca\u0142ej Koronie wyros\u0142y dwa prywatne miasta: Leszno i \u015amigiel. Dzi\u0119ki tym dw\u00f3m o\u015brodkom \u017cycia religijnego na po\u0142udniu Wielkopolski styka\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 w tym okresie trzy r\u00f3\u017cne wsp\u00f3lnoty wyznaniowe: lutera\u0144ska, braci czeskich i aria\u0144ska. Decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 w krzewieniu reformacji w miastach prywatnych, takich jak Leszno i \u015amigiel, odegra\u0142a szlachta \u2013 w\u0142a\u015bciciele tych o\u015brodk\u00f3w. Jedynie w miastach kr\u00f3lewskich, a rzadziej w nale\u017c\u0105cych do instytucji Ko\u015bcio\u0142a katolickiego reforma religijna przybiera\u0142a oddolny, mieszcza\u0144ski charakter. W\u0142a\u015bciciele Leszna w po\u0142owie XVI wieku: Rafa\u0142 Leszczy\u0144ski (zm. 1560), kasztelan przem\u0119cki i jego bezpotomnie zmar\u0142y syn Wac\u0142aw (zm. 1565) nie stali si\u0119 gorliwymi wyznawcami nowych idei. Z pewno\u015bci\u0105 jednak byli sympatykami reformacji, skoro zezwalali na tworzenie si\u0119 wsp\u00f3lnoty braci czeskich w ich niedawno lokowanym (w 1547 roku) centrum maj\u0105tku. Zapewne wcze\u015bniej przed utworzeniem \u015bwi\u0105tyni braci czeskich w Lesznie istnia\u0142 pocz\u0105tkowo zb\u00f3r lutera\u0144ski . Wsp\u00f3lnota braci czeskich w Lesznie uzyska\u0142a sw\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ju\u017c pod zarz\u0105dem nowego w\u0142a\u015bciciela Leszna (od 1565 roku) Rafa\u0142a Leszczy\u0144skiego (zm. 1592), p\u00f3\u017aniejszego kasztelana \u015bremskiego, gor\u0105cego zwolennika nowej wiary. Jeszcze przed obj\u0119ciem Leszna, w swoich dobrach w Go\u0142uchowie w 1557 roku Rafa\u0142 Leszczy\u0144ski zezwoli\u0142 na synod protestant\u00f3w, w kt\u00f3rym aktywnie uczestniczy\u0142 . Leszczy\u0144ski ju\u017c jako m\u0142ody magnat zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z lutera\u0144sk\u0105 wizj\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. Pobiera\u0142 bowiem nauki u niemieckich uczonych: pocz\u0105tkowo u Krzysztofa Hegendorfera, a p\u00f3\u017aniej w gimnazjum Walentego Trotzendorfa, ucznia Melanchtona, w Z\u0142otoryi, dok\u0105d wyprawi\u0142 go stryj, Rafa\u0142 kasztelan przem\u0119cki, sprawuj\u0105cy nad m\u0142odym Leszczy\u0144skim opiek\u0119. Niezwykle szybko Rafa\u0142 Leszczy\u0144ski sta\u0142 si\u0119 cz\u0142onkiem senatu jako wojewoda brzeskokujawski, a p\u00f3\u017aniej, w latach 50. i 60. XVI wieku, po rezygnacji z tego urz\u0119du wielokrotnie zasiada\u0142 w izbie poselskiej. By\u0142 jednym z najbardziej aktywnych dzia\u0142aczy ruchu egzekucyjnego i r\u00f3\u017cnowierczego. Wielokrotnie zdobywa\u0142 poklask szlachty swymi porywaj\u0105cymi oracjami poselskimi oraz bezwzgl\u0119dnym sprzeciwem wobec polityki wewn\u0119trznej i religijnej Zygmunta Augusta. Jako cz\u0142onek Jednoty braci czeskich otacza\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142wyznawcami, cz\u0119sto korzystaj\u0105c z ich rady nie tylko w sprawach wyznaniowych, ale tak\u017ce politycznych. Podczas poselstwa z innym bratem czeskim wojewod\u0105 inowroc\u0142awskim Janem Krotoskim do Moskwy w 1570 roku obaj magnaci korzystali ze wsparcia jednego z ministr\u00f3w Jednoty Jana Rokity. Leszczy\u0144ski, mimo \u017ce postanowi\u0142 wesprze\u0107 Habsburg\u00f3w jako kandydat\u00f3w na tron Polski podczas drugiego bezkr\u00f3lewia (podyktowane to by\u0142o zapewne dba\u0142o\u015bci\u0105 o swoje dobra na \u015al\u0105sku), po zwyci\u0119stwie Batorego do\u015b\u0107 szybko stan\u0105\u0142 w szeregu szlachty popieraj\u0105cej nowego kr\u00f3la, staj\u0105c si\u0119 jednym z jego doradc\u00f3w. W pierwszych latach rz\u0105d\u00f3w W\u0119gra w Polsce Leszczy\u0144ski zaj\u0105\u0142 si\u0119 przygotowaniem reformy skarbowej. Wkr\u00f3tce jednak po mianowaniu go kasztelanem \u015bremskim wycofa\u0142 si\u0119 \u2013 zapewne z powod\u00f3w zdrowotnych \u2013 z dzia\u0142alno\u015bci politycznej .
\nRafa\u0142 Leszczy\u0144ski aktywnie wspiera\u0142 nie tylko braci czeskich. Zezwoli\u0142 w Radziejowie jako tamtejszy starosta wyznawcom kalwinizmu na zorganizowanie zboru i szko\u0142y na Kujawach. Pod koniec lat 50. XVI wieku r\u00f3wnie\u017c uczestniczy\u0142 w rozmowach na temat stworzenia polskiego Ko\u015bcio\u0142a zrzeszaj\u0105cego luteran\u00f3w, kalwinist\u00f3w i braci czeskich. Kiedy inicjatywa wsp\u00f3lnego Ko\u015bcio\u0142a nie powiod\u0142a si\u0119, od pocz\u0105tku lat 60. Leszczy\u0144ski sta\u0142 si\u0119 cz\u0142onkiem Jednoty braci czeskich, energicznie roztaczaj\u0105c na wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w opiek\u0119 w swoich dobrach, anga\u017cuj\u0105c si\u0119 w obron\u0119 oskar\u017canych o herezj\u0119 mieszczan pozna\u0144skich w latach 50. XVI w., a tak\u017ce aktywnie uczestnicz\u0105c w dysputach religijnych. W swoich dobrach w Blizanowie i Go\u0142uchowie zgodzi\u0142 si\u0119 na powstanie \u015bwi\u0105ty\u0144 braci czeskich. Podobnie p\u00f3\u017aniej jako w\u0142a\u015bciciel Leszna zezwoli\u0142 na zorganizowanie tamtejszego ko\u015bcio\u0142a Jednoty. Pod koniec lat 70. XVI wieku nada\u0142 ziemi\u0119 leszczy\u0144skiej szkole swoich wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w, a tak\u017ce zwolni\u0142 rektora szko\u0142y z podatk\u00f3w i ustanowi\u0142 danin\u0119 w zbo\u017cu i drzewie na rzecz pastor\u00f3w. Leszczy\u0144ski tak\u017ce publicznie okazywa\u0142 swoj\u0105 niech\u0119\u0107 do wiary katolickiej i przywi\u0105zanie do nowego wyznania. W Kronikach Stanis\u0142awa Orzechowskiego znajdujemy znane i wzbudzaj\u0105ce \u00f3wcze\u015bnie powszechne oburzenie wydarzenie, gdy na mszy \u015bwi\u0119tej otwieraj\u0105cej sejm w 1552 roku Leszczy\u0144ski w obecno\u015bci kr\u00f3la z premedytacj\u0105 nie \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 czapki podczas ca\u0142ej mszy . Z kolei 11 lat p\u00f3\u017aniej by\u0142 jednym z najwa\u017cniejszych cz\u0142onk\u00f3w delegacji, kt\u00f3ra wr\u0119czy\u0142a kr\u00f3lowi Zygmuntowi Augustowi przek\u0142ad na j\u0119zyk polski Konfesji braci czeskich, przygotowanej specjalnie, by nie tylko krzewi\u0107 t\u0119 wiar\u0119 w\u015br\u00f3d ludno\u015bci polskiej, ale tak\u017ce by zapali\u0107 do niej samego kr\u00f3la .
\nRafa\u0142 Leszczy\u0144ski wychowa\u0142 w nowej wierze swoich syn\u00f3w: Jana, Andrzeja i Wac\u0142awa. Dwaj starsi synowie kasztelana w latach 70. XVI wieku pobierali nauki na uczelni w Heidelbergu i podr\u00f3\u017cowali po krajach, w kt\u00f3rych zatryumfowa\u0142a reformacja, m.in. przebywaj\u0105c w Genewie. Andrzej (zm. 1606), p\u00f3\u017aniejszy wojewoda brzeskokujawski, sta\u0142 si\u0119 gorliwym przyw\u00f3dc\u0105 polskich r\u00f3\u017cnowierc\u00f3w, zw\u0142aszcza na pocz\u0105tku rz\u0105d\u00f3w Zygmunta III staraj\u0105c si\u0119 wsp\u00f3lnie z innymi r\u00f3\u017cnowierczymi senatorami wypracowa\u0107 strategi\u0119 obrony dysydent\u00f3w przed rozwojem kontrreformacji i wypracowania dobrych stosunk\u00f3w mi\u0119dzy bra\u0107mi czeskimi i luteranami. Po bezpotomnie zmar\u0142ym bracie Janie (zm. 1588\/89), staro\u015bcie radziejowskim, odziedziczy\u0142 Leszno, gdzie na pocz\u0105tku XVII w. potwierdzi\u0142 braciom czeskim przywileje ojca. Za jego zgod\u0105 powsta\u0142a w Lesznie polska gmina braci czeskich (wcze\u015bniej istnia\u0142a tylko niemiecka), a tak\u017ce finansowa\u0142 i zreformowa\u0142 leszczy\u0144sk\u0105 szko\u0142\u0119. G\u0142\u00f3wn\u0105 siedzib\u0105 Leszczy\u0144skiego pozostawa\u0142 jednak Baran\u00f3w pod Sandomierzem, gdzie wybudowa\u0142 okaza\u0142y zamek \u2013 tam te\u017c zosta\u0142 pochowany. Andrzej Leszczy\u0144ski do ko\u0144ca \u017cycia by\u0142 wyznawc\u0105 Jednoty braci czeskich. Jego bracia, Jan i Wac\u0142aw (zm. 1628), kanclerz wielki koronny, zdecydowali si\u0119 na powr\u00f3t do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Leszno jednak pozostawa\u0142o pod kuratel\u0105 w\u0142a\u015bcicieli wyznania braci czeskich czeskobraterskiego. Po \u015bmierci Andrzeja w\u0142a\u015bcicielem miasta i okolicznego klucza zosta\u0142 jego syn Rafa\u0142 (zm. 1636), wojewoda be\u0142ski, a na katolicyzm przeszed\u0142 dopiero w 1642 roku kolejny w\u0142a\u015bciciel Leszna, syn Rafa\u0142a, Bogus\u0142aw (zm. 1659), podkanclerzy koronny.
\nLeszno do czasu potopu szwedzkiego by\u0142o silnym o\u015brodkiem protestantyzmu \u2013 opr\u00f3cz funkcjonowania tam silnej gminy braci czeskich, tak\u017ce Leszczy\u0144scy zezwalali, by swoje nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali luteranie. Si\u0142a Leszna jako o\u015brodka innowierczego \u2013 nawet w okresie kontrreformacji za panowania Zygmunta III \u2013 by\u0142a ogromna w por\u00f3wnaniu z innymi, nawet prywatnymi o\u015brodkami. Oczywi\u015bcie, mieszka\u0144cy Leszna zawdzi\u0119czali religijny kurs na reformacj\u0119 swoim w\u0142a\u015bcicielom \u2013 pot\u0119\u017cnym magnatom wielkopolskim z rodu Leszczy\u0144skich. Jednak Leszno nie by\u0142o wysp\u0105 r\u00f3\u017cnowiercz\u0105 na po\u0142udniu Wielkopolski. By\u0142 to jeden z wielu o\u015brodk\u00f3w braci czeskich czy luteran\u00f3w w tej cz\u0119\u015bci kraju. W ziemi wschowskiej, w granicach kt\u00f3rej le\u017ca\u0142o Leszno, i na po\u0142udniu powiatu ko\u015bcia\u0144skiego zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 szlachty do\u015b\u0107 szybko i cz\u0119sto na d\u0142ugie lata uzna\u0142a nauk\u0119 Ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego lub Jednoty braci czeskich. Blisko\u015b\u0107 granicy ze \u015al\u0105skiem i kontakty prywatne ze szlacht\u0105 lutera\u0144sk\u0105 ze \u015al\u0105ska mocno zawa\u017cy\u0142y na tym posuni\u0119ciu. W drugiej po\u0142owie XVI wieku Bronikowscy herbu Os\u0119k i w\u0142a\u015bciciele Bronikowa i Wilkowscy herbu Kotwicz, dziedzice Wilkowa Niemieckiego, w \u015blad za Rafa\u0142em Leszczy\u0144skim stali si\u0119 wsp\u00f3\u0142wyznawcami Jednoty braterskiej, podobnie jak inne rodziny w tym rejonie: Bukowieccy herbu Drogos\u0142aw czy Miel\u0119ccy herbu Aulok .
\nJednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 szlachty zamieszkuj\u0105cej ziemi\u0119 wschowsk\u0105 i po\u0142udnie powiatu ko\u015bcia\u0144skiego przyj\u0119\u0142o luteranizm . Nie odstrasza\u0142o tutejszej szlachty to, \u017ce wiara Lutra uchodzi\u0142a za niemieckie wyznanie. Bliskie kontakty ze \u015al\u0105skiem i dobra znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka niemieckiego u\u0142atwia\u0142a wr\u0119cz, a nie odpycha\u0142a od niemieckiej wiary, kt\u00f3ra rozpowszechni\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d \u015bl\u0105skiej szlachty, tak\u017ce przy granicy z Rzeczpospolit\u0105 . Zw\u0142aszcza \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 dziedzic\u00f3w w ziemi wschowskiej to potomkowie niemieckoj\u0119zycznej szlachty, kt\u00f3ra w XV wieku lub wcze\u015bniej przyby\u0142a ze \u015al\u0105ska czy Brandenburgii na po\u0142udniowy zach\u00f3d Wielkopolski. W Osowej Sieni i D\u0119bowej \u0141\u0119ce pod Wschow\u0105 w\u0142a\u015bcicielem w drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142 Jan Ossowski herbu Abszac (zm. 1574), pisarz ziemski wschowski, kt\u00f3ry oko\u0142o 1568 roku przyj\u0105\u0142 lutera\u0144skie wyznanie i dotychczasowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Osowej Sieni przemianowa\u0142 na lutera\u0144sk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. W protestanckim ko\u015bciele z braku lutera\u0144skiego pastora Ossowski obsadzi\u0142 duchownego spo\u015br\u00f3d braci czeskich . Tak\u017ce w drugiej po\u0142owie XVI wieku w po\u0142o\u017conych mi\u0119dzy Wschow\u0105 i Lesznem D\u0142ugim Starym i D\u0142ugim Nowym w\u0142a\u015bciciele wsi Krzyccy herbu Kotwicz przemianowali tamtejsz\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 w \u015bwi\u0105tyni\u0119 protestanck\u0105 . W innych miejscowo\u015bciach niewielkiej ziemi wschowskiej, na zachodzie kt\u00f3rej po\u0142o\u017cone by\u0142o Leszno, inni szlachcice herbu Kotwicz: G\u00f3rczy\u0144scy dziedzicz\u0105cy w G\u00f3rczynie i Dry\u017cynie oraz Krzyccy trzymaj\u0105cy Krzycko Ma\u0142e przeszli na luteranizm . Rodzin lutera\u0144skich w ziemi wschowskiej by\u0142o znacznie wi\u0119cej w drugiej po\u0142owie XVI wieku \u2013 nowe wyznanie przyj\u0119li r\u00f3wnie\u017c niemieckoj\u0119zyczni Seher-Thossowie, w\u0142a\u015bciciele Wygna\u0144czyc, cz\u0119\u015bci \u0141ysin i Tylewic, oraz Nostitze Drzewieccy dziedzicz\u0105cy do XVII wieku w Drzewcach .
\nWspomniany ju\u017c tylko jeden maj\u0105tek na p\u00f3\u0142nocy ziemi wschowskiej pozostawa\u0142 w r\u0119kach katolik\u00f3w \u2013 Opali\u0144skich: najpierw Andrzeja (zm. 1593), marsza\u0142ka wielkiego koronnego i starosty generalnego wielkopolskiego, a p\u00f3\u017aniej jego syna \u0141ukasza (zm. 1654), kasztelana pozna\u0144skiego, a p\u00f3\u017aniej marsza\u0142ka wielkiego koronnego i wojewody rawskiego. Wsie z ziemi wschowskiej: Bukowiec, Hetmanice, Lgi\u0144, Nowa Wie\u015b oraz cz\u0119\u015bci \u0141ysin i Tylewic (w tych ostatnich w\u0142a\u015bcicielami byli luteranie Seher-Thossowie) wchodzi\u0142y w sk\u0142ad klucza w\u0142oszakowickiego Opali\u0144skich i niejako pozostawa\u0142y katolickimi wyspami w zdominowanej przez luteran\u00f3w i braci czeskich ziemi wschowskiej . Na p\u00f3\u0142nocy ziemi wschowskiej pod koniec XVI wieku w\u0142a\u015bcicielami jednej wsi Boguszyna byli r\u00f3wnie\u017c katolicy Radomiccy herbu Kotwicz. Utrzymywali oni jednak \u015bcis\u0142e kontakty z protestantami. Jan Radomicki po\u015blubi\u0142 luterank\u0119 Zofi\u0119, c\u00f3rk\u0119 Jana Ossowskiego, kt\u00f3rej zapisa\u0142 na Boguszynie w 1578 roku posag . Z kolei jego syn Hieronim Radomicki (zm. 1654), starosta wschowski i p\u00f3\u017aniejszy wojewoda inowroc\u0142awski wzi\u0105\u0142 za \u017con\u0119 w 1613 roku luterank\u0119 Ann\u0119 z Ujejskich .
\nTak\u017ce na wsch\u00f3d od Leszna w\u0142a\u015bciciele szlacheckich wsi przechodzili w pierwszej po\u0142owie XVI wieku na luteranizm. Protektorem reformacji by\u0142 Stanis\u0142aw Bojanowski herbu Junosza (\u2020 1555), sekretarz kr\u00f3lewski, w\u0142a\u015bciciel Bojanowa znajduj\u0105cego si\u0119 tu\u017c przy granicy ze \u015al\u0105skiem \u2013 cho\u0107 nie zerwa\u0142 on z Ko\u015bcio\u0142em katolickim . Ksi\u0119gi s\u0105dowe informuj\u0105 jednak, \u017ce w nale\u017c\u0105cym do innej linii Bojanowskich Go\u0142aszynie w 1526 roku tamtejszy pleban katolicki Benedykt zosta\u0142 usuni\u0119ty przez luteran, z pewno\u015bci\u0105 za zgod\u0105 w\u0142a\u015bciciela wsi i kolatora ko\u015bcio\u0142a Andrzeja Bojanowskiego, syna Miko\u0142aja .
\nW 1609 roku w ksi\u0119dze grodzkiej pozna\u0144skiej pojawi\u0142 si\u0119 dokument, w kt\u00f3rym ewangelicka szlachta z wojew\u00f3dztw pozna\u0144skiego i kaliskiego protestowa\u0142a przeciwko decyzji biskupa pozna\u0144skiego o zakazie budowy w Mi\u0119dzyrzeczu \u015bwi\u0105tyni protestanckiej. W\u015br\u00f3d blisko 60 os\u00f3b podpisanych pod dokumentem by\u0142a te\u017c spora reprezentacja po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztwa pozna\u0144skiego: m.in. Jan Ossowski z Osowej Sieni i jego daleki krewny Piotr z D\u0119bowej \u0141\u0119ki pod Wschow\u0105, Maciej Kar\u015bnicki z Kar\u015bnic pod \u015amiglem, Miko\u0142aj Bojanowski z Bojanowa, Wojciech Korzbok Zawadzki z J\u0119drzychowic i Kowalewa pod Wschow\u0105, Jerzy Korzbok Zawadzki z Goliny Wielkiej pod Lesznem, Stanis\u0142aw Bojanowski z Kopaszewa czy Marcin Poniecki ze Szkaradowa i Ostoi pod Miejsk\u0105 G\u00f3rk\u0105 . Ju\u017c sam ten dokument pokazuje o licznej reprezentacji w\u015br\u00f3d innowierc\u00f3w szlachty z ziemi wschowskiej i po\u0142udnia powiatu ko\u015bcia\u0144skiego.
\nPrze\u0142om XVI i XVII wieku to okres w dziejach Wielkopolski, gdy na kilkadziesi\u0105t lat spokojne miejsce w tym regionie znalaz\u0142a grupa antytrynitarzy, nazywanych w Polsce bra\u0107mi polskimi lub arianami. Po tym jak w 1572 roku kr\u00f3l Zygmunt August nakaza\u0142 grupie anabaptyst\u00f3w i antytrynitarzy opu\u015bci\u0107 Pozna\u0144, udali si\u0119 oni na po\u0142udnie Wielkopolski, ale jedynie w \u015amiglu znale\u017ali bezpieczne schronienie i mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozpowszechniania swojego kultu. Gmina braci polskich w \u015amiglu powsta\u0142a w latach 70. XVI wieku i to za spraw\u0105 kolejnych w\u0142a\u015bcicieli miasta: Stanis\u0142awa Cikowskiego, Andrzeja Dudycza i wdowy po nim El\u017cbiety ze Zborowskich, Eliasza Arciszewskiego i Kaspra Brze\u017anickiego. By\u0142o to pierwsze pionierskie pokolenie polskich antytrynitarzy, zafascynowanych nowymi ideami religijnymi. W\u015br\u00f3d w\u0142a\u015bcicieli \u015amigla byli wybitni ludzie pochodzenia szlacheckiego. Andrzej Dudycz (zm. 1589), w\u0142a\u015bciciel cz\u0119\u015bci \u015amigla od 1583 roku, by\u0142 w\u0119gierskim szlachcicem, by\u0142ym biskupem katolickim, kt\u00f3ry w latach 60. XVI wieku zwi\u0105za\u0142 si\u0119 w Polsce ze \u015brodowiskiem aria\u0144skim (cho\u0107 nigdy oficjalnie tego nie og\u0142osi\u0142) i po\u015blubi\u0142 ariank\u0119 El\u017cbiet\u0119 ze Zborowskich . Kilka lat po \u015bmierci Dudycza maj\u0105tek w \u015amiglu kupi\u0142 Eliasz Arciszewski (zm. ok. 1630), \u015bredni szlachcic z rodziny pochodz\u0105cej spod Gda\u0144ska, i rozwin\u0105\u0142 antytrynitaryzm w mie\u015bcie. By\u0142 patronem zboru, kt\u00f3ry zatrudnia\u0142 w jednym czasie a\u017c trzech ministr\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znajdowali si\u0119 najwybitniejsi dzia\u0142acze antytrynitarscy, m.in. Andrzej Lubieniecki, Jan Caper z Mi\u0119dzyrzecza czy Walenty Szmalc z Gotha. W \u015amiglu pod patronatem Arciszewskiego i innych braci polskich odbywa\u0142y si\u0119 dysputy religijne. Arciszewski nie tylko wspiera\u0142 zb\u00f3r jako patron, ale cz\u0119sto tak\u017ce sam stawa\u0142 na czele wsp\u00f3lnoty, gdy nie by\u0142o ministra w \u015amiglu i oczywi\u015bcie z ca\u0142ych si\u0142 finansowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i jej duchownych. Spore wydatki na wsp\u00f3lnot\u0119 antytrynitarsk\u0105 spowodowa\u0142y, \u017ce Arciszewski w latach 1608\u20131618 straci\u0142 \u015amigiel na rzecz innego brata polskiego, swego wierzyciela Kaspra Jaruzela Brze\u017anickiego . Historia antytrinitariaryzmu ko\u0144czy si\u0119 w \u015amiglu dramatycznie \u2013 w 1623 roku synowie Eliasza: Eliasz M\u0142odszy i Krzysztof Arciszewscy zamordowali Brze\u017anickiego, obwiniaj\u0105c go o maj\u0105tkowe k\u0142opoty ich ojca. Obaj za to morderstwo zostali skazani na infami\u0119 i obaj uciekaj\u0105c przed wymiarem sprawiedliwo\u015bci wst\u0105pili do obcych wojsk i w nich zrobili karier\u0119. Po \u015bmierci Brze\u017anickiego maj\u0105tek \u015bmigielski przej\u0119li jego spadkobiercy \u2013 Rozdra\u017cewscy, kt\u00f3rzy jako katolicy nie mieli zupe\u0142nie ch\u0119ci na utrzymywanie podupad\u0142ego ju\u017c nieco zboru aria\u0144skiego, zw\u0142aszcza \u017ce g\u0142\u00f3wny o\u015brodek arianizmu przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 na pocz\u0105tku XVII wieku do Rakowa w Ma\u0142opolsce.
\nOd pocz\u0105tku XVII wieku kontrreformacja w Wielkopolsce zacz\u0119\u0142a zatacza\u0107 coraz to wi\u0119ksze kr\u0119gi. Szybko Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zacz\u0105\u0142 odzyskiwa\u0107 utracone w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Mimo \u017ce \u015bwi\u0105tynie by\u0142y po\u0142o\u017cone w dobrach prywatnych, kt\u00f3rych w\u0142a\u015bcicielami byli r\u00f3\u017cnowiercy, to jednak wyrokami s\u0105d\u00f3w \u015bwieckich, g\u0142\u00f3wnie Trybuna\u0142u Koronnego, przywracani byli dawni katoliccy duchowni, a usuwani lutera\u0144scy czy zwi\u0105zani z Jednot\u0105. Tak cho\u0107by katolicy odzyskali pod koniec XVI wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krzycku Ma\u0142ym, maj\u0105tku luteran\u00f3w Krzyckich, a tak\u017ce w 1610 roku w D\u0119bowej \u0141\u0119ce pod Wschow\u0105 r\u00f3wnie\u017c w dobrach luteran\u00f3w Ossowskich . R\u00f3wnie\u017c z pocz\u0105tkiem XVII wieku wielu protektor\u00f3w reformacji spo\u015br\u00f3d magnaterii wielkopolskiej b\u0105d\u017a to odesz\u0142o od reformacji, powracaj\u0105c do katolicyzmu, m.in. Miko\u0142aj Tomicki, Kasper Zebrzydowski czy Jan i Wac\u0142aw Leszczy\u0144scy, a tak\u017ce niekt\u00f3re wybitne rodziny zwi\u0105zane z reformacj\u0105 po prostu wymar\u0142y, jak G\u00f3rkowie czy Krotoscy, po kt\u00f3rych maj\u0105tek przej\u0119li katolicy. Jedynie w Lesznie d\u0142ugo dziedziczyli Leszczy\u0144scy, wci\u0105\u017c zwi\u0105zani z Jednot\u0105. Do swojej \u015bmierci w 1636 roku Rafa\u0142 Leszczy\u0144ski dba\u0142 o wsp\u00f3lnot\u0119 braci czeskich w mie\u015bcie, cho\u0107 ju\u017c jego nast\u0119pca Bogus\u0142aw Leszczy\u0144ski nie by\u0142 gorliwym wsp\u00f3\u0142wyznawc\u0105 Jednoty, a w ko\u0144cu zdecydowa\u0142 si\u0119 w 1642 roku na konwersj\u0119 do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego .
\nZiemia wschowska przez ca\u0142y XVII wiek pozostawa\u0142a jednak miejscem, gdzie szlachta innowiercza by\u0142a wi\u0119kszo\u015bci\u0105 w stosunku do w\u0142a\u015bcicieli ziemskich wyznania katolickiego. Cho\u0107 kilka miejscowo\u015bci drog\u0105 sprzeda\u017cy trafi\u0142o do katolik\u00f3w: cz\u0119\u015b\u0107 \u015awidnicy (Siedlnicy) odkupi\u0142 w latach 20. XVII wieku zagorza\u0142y katolik Abraham Ci\u015bwicki, kasztelan \u015bremski , a w 1642 roku cz\u0119\u015b\u0107 Bronikowa trafi\u0142a do Dobrogosta Zbyszewskiego, kt\u00f3rego syn, Franciszek, w ko\u0144cu XVII wieku odbudowa\u0142 tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 i przywr\u00f3ci\u0142 parafi\u0119 katolick\u0105 . Jednak w\u015br\u00f3d nowych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tk\u00f3w w ziemi wschowskiej znale\u017ali si\u0119 tak\u017ce protestanci. Od lat 20. XVII wieku wsie w ziemi wschowskiej skupywa\u0142 Jan Jerzy Szlichtyng, wyznawca Jednoty braci czeskich i wsp\u00f3\u0142pracownik i klient wielkopolskich magnat\u00f3w, potomek szlachty pochodzenia niemieckiego osiad\u0142y w XVI wieku w okolicach Mi\u0119dzyrzecza. Szlichtyng kupi\u0142 Krzycko Wielkie i Now\u0105 Wie\u015b, Przybyszewo oraz G\u00f3rczyn\u0119 i Dry\u017cyn\u0119, a na gruntach G\u00f3rczyny ufundowa\u0142 w 1644 roku nowe miasto \u2013 Szlichtyngow\u0105. Szlichtyng odegra\u0142 ogromn\u0105 rol\u0119 w\u015br\u00f3d braci czeskich w Wielkopolsce, gdy\u017c po \u015bmierci Rafa\u0142a Leszczy\u0144skiego (\u2020 1636) sta\u0142 si\u0119 ich przyw\u00f3dc\u0105 . Drug\u0105 rodzin\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z bra\u0107mi czeskimi w po\u0142udniowej Wielkopolsce byli Miel\u0119ccy. Samuel Miel\u0119cki w 1645 roku odkupi\u0142 od luteranina Stanis\u0142awa Korzboka Zawadzkiego J\u0119drzychowice i cz\u0119\u015bci w Kowalewie, a tamtejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 lutera\u0144sk\u0105 przemianowa\u0142 na ko\u015bci\u00f3\u0142 braci czeskich . O do\u015b\u0107 du\u017cej sile reformacji w\u015br\u00f3d szlachty wielkopolskiej mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 jeszcze fakt, \u017ce w\u015br\u00f3d pos\u0142\u00f3w wybieranych na sejm przez wielkopolski sejmik \u015bredzki w latach 1632\u20131655 znalaz\u0142o si\u0119 dwa razy wi\u0119cej r\u00f3\u017cnowierc\u00f3w ni\u017c katolik\u00f3w.
\nW XVII wieku w po\u0142udniowej Wielkopolsce dosz\u0142o do dw\u00f3ch wydarze\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y ogromny wp\u0142yw na rozw\u00f3j, a nast\u0119pnie zatrzymanie si\u0119 reformacji na tym obszarze. W trakcie trwania wojny trzydziestoletniej w krajach niemieckich i na \u015al\u0105sku do Wielkopolski nap\u0142yn\u0119\u0142o wielu imigrant\u00f3w-r\u00f3\u017cnowierc\u00f3w. W 1628 roku do Wielkopolski przyby\u0142a du\u017ca grupa braci czeskich, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 w Ostrorogu, Lesznie, Skokach i Kobylinie. R\u00f3wnie\u017c niemieccy luteranie nap\u0142ywali na zachodnie kresy Rzeczypospolitej, osiedlaj\u0105c si\u0119 m.in. w Nowym Bojanowie, Kobylinie, Lesznie, Osiecznej, Rawiczu, Szlichtyngowej czy Nowym Mie\u015bcie Wschowie. Szlachta, cz\u0119sto katolicka (jak Przyjemscy w Rawiczu), w swoich prywatnych dobrach ch\u0119tnie osiedla\u0142a nowych kolonist\u00f3w, kt\u00f3rzy jako wykwalifikowani rzemie\u015blnicy w wielkopolskich o\u015brodkach doprowadzili do rozwoju wielkopolskich miasteczek.
\nJednak wojna ze Szwecj\u0105 w latach 1655\u20131660 okaza\u0142a si\u0119 pogrzebaniem szans na jakiekolwiek wzmocnienie sytuacji innowierc\u00f3w w Rzeczpospolitej. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 szlachty protestanckiej zwi\u0105za\u0142a si\u0119 ze Szwedami podczas ataku na Polsk\u0119. Ju\u017c po wyborze Jana Kazimierza na kr\u00f3la Polski (1648) zawi\u0105za\u0142a si\u0119 opozycja protestanckiej szlachty na czele z Januszem Radziwi\u0142\u0142em, stawiaj\u0105ca sobie za cel usuni\u0119cie Wazy z tronu i wyb\u00f3r kr\u00f3la innowiercy, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by zobowi\u0105za\u0107 si\u0119 do dotrzymania wszelkich zdobyczy polskiej reformacji. Gdy wielkopolska szlachta podda\u0142a si\u0119 kr\u00f3lowi Szwecji w 1655 roku pod Uj\u015bciem, wielu spo\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnowierczej szlachty uzna\u0142o to za idealne rozwi\u0105zanie dla wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w i stanu szlacheckiego. Nie tylko do momentu obrony Jasnej G\u00f3ry, ale tak\u017ce przez nast\u0119pne kilka lat luteranie i bracia czescy pochodzenia szlacheckiego z Wielkopolski wspierali wojska szwedzkie i u ich boku budowali swoj\u0105 pozycj\u0119. Niechlubne dzia\u0142ania Miko\u0142aja Reja czy Henryka, Dawida i Baltazara Zajdlic\u00f3w, kt\u00f3rzy z pomoc\u0105 wojsk szwedzkich wyr\u00f3wnywali swoje prywatne rachunki, sta\u0142y si\u0119 najbardziej skrajnymi przyk\u0142adami zdrady wielkopolskich r\u00f3\u017cnowierc\u00f3w . Jednak w\u015br\u00f3d szlachty popieraj\u0105cej szwedzk\u0105 napa\u015b\u0107 na Polsk\u0119 znale\u017ali si\u0119 te\u017c szlacheccy politycy, tacy jak Jan Jerzy Szlichtyng. Kilku spo\u015br\u00f3d szlachty ziemi wschowskiej i po\u0142udnia powiatu ko\u015bcia\u0144skiego zdecydowa\u0142o si\u0119 tak\u017ce na s\u0142u\u017cb\u0119 w armii szwedzkiej, jak Ernst Seher-Thoss. Cho\u0107 nie wszyscy protestanci stali twardo po stronie szwedzkiej. Stefan Bojanowski (zm. 1660), w\u0142a\u015bciciel Go\u0142aszyna pod Lesznem jest wspominany jak obro\u0144ca Polski przed Szwedami .
\nSymbolicznym i dramatycznym momentem w dziejach polskiego protestantyzmu by\u0142o spalenie przez wojska polskie Leszna w kwietniu 1656 roku. Mieszka\u0144cy miasta namawiani przez Jana Jerzego Szlichtynga do oporu przeciwko wojskom polskim i dotrzymania wierno\u015bci kr\u00f3lowi Szwecji \u2013 cho\u0107 sam w\u0142a\u015bciciel miasta Bogus\u0142aw Leszczy\u0144ski stara\u0142 si\u0119 pertraktowa\u0107 z oddzia\u0142ami polskimi \u2013 zdecydowali si\u0119 postawi\u0107 op\u00f3r. Gdy jednak polskie wojsko dociera\u0142o do miasta, wielu mieszka\u0144c\u00f3w w panice opu\u015bci\u0142o Leszno. Trudno stwierdzi\u0107, czy dow\u00f3dcy polscy wydali rozkaz podpalenia miasta, faktem jednak by\u0142o, \u017ce wielu okolicznych ch\u0142op\u00f3w wznieci\u0142o ogie\u0144, grabi\u0142o i mordowa\u0142o pozosta\u0142ych w Lesznie mieszczan. Po tych wydarzeniach dosz\u0142o do silnego podzia\u0142u i antagonizm\u00f3w mi\u0119dzy katolikami i protestantami w ca\u0142ej Wielkopolsce, a wielu r\u00f3\u017cnowierc\u00f3w z miast wielkopolskich uda\u0142o si\u0119 na \u015al\u0105sk, przez co opustosza\u0142y cho\u0107by gminy w Szlichtyngowej czy Bojanowie .
\nW trakcie i po wojnie szwedzkiej dosz\u0142o do powszechnej niech\u0119ci do innowierc\u00f3w w Polsce. Ju\u017c w 1658 roku polski sejm uchwali\u0142 konstytucj\u0119 o wygnaniu z Rzeczpospolitej wszystkich arian, oskar\u017caj\u0105c ich o czynne wspieranie Szwed\u00f3w w czasie wojny. Katoliccy duchowni i dzia\u0142acze polityczni konstytucj\u0119 o arianach chcieli rozszerzy\u0107 na wszystkich protestant\u00f3w. Jednak odczuwalny brak mieszczan w wielu o\u015brodkach miejskich Wielkopolski i powr\u00f3t do \u0142ask kr\u00f3la wielu protestanckich szlachcic\u00f3w, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej wspierali Szwed\u00f3w, spowodowa\u0142y, \u017ce plany te si\u0119 nie powiod\u0142y. Sejmik w \u015arodzie ju\u017c w 1657 roku nawo\u0142ywa\u0142 do powrotu ewangelik\u00f3w zbieg\u0142ych na \u015al\u0105sk z wielkopolskich miasteczek. Tak zatem do miast kr\u00f3lewskich (m.in. do Wschowy czy Mi\u0119dzyrzecza), oraz prywatnych (Bojanowa, Leszna, Rawicza, Wolsztyna) wracali protestanci. Katoliccy w\u0142a\u015bciciele niekt\u00f3rych miast zobowi\u0105zywali si\u0119 do zachowania swobodnego kultu w tych o\u015brodkach. Wci\u0105\u017c w ziemi wschowskiej i na terenie po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci powiatu ko\u015bcia\u0144skiego by\u0142o wiele \u015bwi\u0105ty\u0144 protestanckich, podobnie jak tamtejsza szlachta by\u0142a cz\u0119sto wyznania ewangelickiego \u2013 niezale\u017cnie czy by\u0142a to szlachta korzeniami si\u0119gaj\u0105cymi rycerstwa \u015bl\u0105skiego czy niemieckiego czy te\u017c rdzennie polska (Bojanowscy, Bronikowscy, Gruszczy\u0144scy, Miel\u0119ccy, Schlichtyngowie, Seher-Thossowie czy \u017bychli\u0144scy). Ma\u0142o jednak znalaz\u0142o si\u0119 w\u015br\u00f3d protestanckiej szlachty wielkopolskiej os\u00f3b, kt\u00f3re mia\u0142y rzeczywisty wp\u0142yw na polityk\u0119 nawet w skali lokalnej. W\u015br\u00f3d wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 innowierc\u00f3w mo\u017cna wymieni\u0107 jedynie luteran\u00f3w Piotra \u017bychli\u0144skiego (zm. 1697), podkomorzego kaliskiego , kt\u00f3ry wielokrotnie pos\u0142owa\u0142 na sejm i przewodniczy\u0142 sejmikowi w \u015arodzie, oraz Bogus\u0142awa Bojanowskiego (zm. 1691), chor\u0105\u017cego pozna\u0144skiego, kt\u00f3ry podobnie jak \u017bychli\u0144ski reprezentowa\u0142 na sejmach wielkopolsk\u0105 szlacht\u0119 . R\u00f3\u017cnowiercy rzadko w por\u00f3wnaniu z pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0105 XVII wieku uzyskiwali poparcie ko\u0142a szlacheckiego i mandat poselski , z kolei ju\u017c w og\u00f3le nie mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 dysydenckiego szlachcica reprezentuj\u0105cego wielkopolski urz\u0105d w senacie.
\nJeszcze trudniejsza sytuacja protestant\u00f3w nasta\u0142a w XVIII wieku. W czasie wojny p\u00f3\u0142nocnej r\u00f3\u017cnowiercy wielkopolscy poparli Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skiego przeciwko Augustowi II. Kl\u0119ska Leszczy\u0144skiego spowodowa\u0142a kolejn\u0105 fal\u0119 restrykcji wobec protestant\u00f3w. Konstytucj\u0105 sejmu niemego z 1717 roku ustalono, \u017ce mog\u0105 funkcjonowa\u0107 tylko te protestanckie \u015bwi\u0105tynie, kt\u00f3re istnia\u0142y przed 1632 rokiem, a reszta mia\u0142a zosta\u0107 zburzona. W ten spos\u00f3b wiele protestanckich ko\u015bcio\u0142\u00f3w przesta\u0142o istnie\u0107, m.in. \u015awidnicy (Siedlnicy) i Wygna\u0144czycach, cho\u0107 nadal ziemia wschowska i obszary po\u0142o\u017cone na wsch\u00f3d od Leszna by\u0142y ostoj\u0105 protestantyzmu. W po\u0142owie XVII wieku przetrwa\u0142y \u015bwi\u0105tynie dawnych braci czeskich w J\u0119drzychowicach, Lasocicach i Lesznie oraz wiele lutera\u0144skich, m.in. w \u015amiglu, Bojanowie, Szlichtyngowej i w zdominowanej przez luteran\u00f3w kr\u00f3lewskiej Wschowie. Ewangelicka szlachta w 1736 roku zosta\u0142a pozbawiona praw politycznych, nie maj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 zasiadania w sejmie czy na urz\u0119dach, co spowodowa\u0142o, \u017ce wielu cz\u0142onk\u00f3w rodzin protestanckich zdecydowa\u0142o si\u0119 na karier\u0119 w wojsku pruskim i szwedzkim lub na dworze kr\u00f3la Prus. Wiele ga\u0142\u0119zi rodzin protestanckich z po\u0142udnia Wielkopolski, m.in. Bronikowscy, Kurnatowscy, Miel\u0119ccy, Potworowscy czy \u017bychli\u0144scy zdecydowali si\u0119 na przyj\u0119cie katolicyzmu albo jak Bojanowscy i inne ga\u0142\u0119zie Bronikowskich i \u017bychli\u0144skich weszli w kr\u0105g kultury niemieckiej i jeszcze przed zaj\u0119ciem Wielkopolski przez Prusy \u015bwiadomie podda\u0142y si\u0119 germanizacji .<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"